---
title: "Ngộ nhận kế hoạch: sửa bằng nhóm tham chiếu"
description: "Vì sao ước lượng thời gian và chi phí dự án thường quá lạc quan, và cách sửa bằng dự báo theo nhóm tham chiếu, kèm bảng 12 dự án giả định để tự làm."
url: "https://staging.khoi.co.uk/blog/du-an-tre-nhom-tham-chieu"
lang: vi
author: "Lê Quốc Khôi"
date: 2026-11-03
updated: 2026-11-03
topics: ["Dữ liệu & phân tích"]
tags: ["Ngộ nhận kế hoạch", "Dự báo theo nhóm tham chiếu", "Quản lý dự án", "Thiên lệch trong dự báo", "Dự báo"]
---

# Kế hoạch dự án quá lạc quan: ngộ nhận kế hoạch và nhóm tham chiếu

## Tóm tắt nhanh

- Ngộ nhận kế hoạch là xu hướng đánh giá thấp thời gian và chi phí của chính mình. Buehler và cộng sự thấy người tham gia dự đoán quá lạc quan ở nhiều việc, học thuật lẫn ngoài học thuật (Buehler et al., 1994).
- Gốc là nhìn từ bên trong: dựng kịch bản từ chi tiết của dự án thay vì nhìn kết cục các dự án tương tự (Flyvbjerg, 2006). Khi người tham gia được yêu cầu nối dự đoán với kinh nghiệm cũ có liên quan, thiên lệch lạc quan biến mất (Buehler et al., 1994).
- Chi phí xây dựng vượt dự báo trung bình 44,7% với đường sắt, 33,8% với cầu hầm và 20,4% với đường bộ; Flyvbjerg không thấy độ chính xác cải thiện trong 70 năm số liệu (Flyvbjerg, 2006).
- Dự báo theo nhóm tham chiếu làm ba bước. Với đường bộ ở Anh, muốn chỉ còn 20% khả năng vượt ngân sách thì cộng thêm 32%; với tàu điện ngầm và đường sắt là 57% (Flyvbjerg, 2006).
- Ví dụ 12 công trình ở cuối bài là giả định, mọi con số do tôi bịa. Kế hoạch 10 tuần đúng hạn ở 1 trong 12 công trình; hứa 13 tuần thì còn 2 công trình trễ.

Đội thi công của một nhà thầu nội thất ở Cần Thơ cộng các đầu việc và ra 10 tuần cho công trình mới. Trong ba năm qua, đội đó đã làm 12 công trình tương tự, và chỉ một cái xong đúng kế hoạch. Đó là ví dụ giả định, tôi bịa số liệu để minh hoạ phép tính. Vì sao con số 10 tuần gần như chắc chắn thấp, và sửa bằng gì?

## Ngộ nhận kế hoạch là gì, và vì sao đội nào cũng mắc?

[Ngộ nhận kế hoạch](https://staging.khoi.co.uk/thuat-ngu#planning-fallacy) là đánh giá thấp thời gian và chi phí của hành động mình định làm. Flyvbjerg, dẫn Lovallo và Kahneman, giải thích nó bằng việc người lập kế hoạch nhìn từ bên trong: tập trung vào các thành phần của dự án đang làm thay vì kết quả của những dự án tương tự đã xong (Flyvbjerg, 2006).

Buehler, Griffin và Ross kiểm tra ba giả thuyết và nói kết quả ủng hộ cả ba (Buehler et al., 1994). Một: người ta đánh giá thấp thời gian hoàn thành việc của chính mình nhưng không đánh giá thấp việc của người khác. Hai: khi dự đoán, họ tập trung vào kịch bản theo kế hoạch hơn là kinh nghiệm cũ. Ba: họ giải thích các lần dự đoán hụt trước đó bằng nguyên nhân bên ngoài, tạm thời và cụ thể, nên kinh nghiệm cũ mất giá trị với lần này.

Hai chi tiết dùng được ngay. Trong nghiên cứu thứ tư, thiên lệch lạc quan biến mất ở nhóm được hướng dẫn nối dự đoán với kinh nghiệm cũ có liên quan. Trong nghiên cứu thứ năm, người quan sát ngoài cuộc lại ước lượng quá cao thời gian của người khác và dùng nhiều kinh nghiệm cũ hơn (Buehler et al., 1994). Vậy trước khi chốt số, hãy bắt đội ghi thời gian thực của vài dự án gần nhất, và nhờ một người ngoài đội ước lượng độc lập. Đây là suy luận của tôi, không phải kết quả của bài; người ngoài còn ước lượng quá cao, nên ý kiến của họ chỉ là một mốc đối chiếu. Bài này chỉ dùng phần tóm tắt của nghiên cứu, nên không có cỡ mẫu từng nghiên cứu.

## Lạc quan tốn bao nhiêu?

Rất nhiều, và bằng chứng mạnh nhất nằm ở dự án hạ tầng. Flyvbjerg tổng hợp số liệu về dự án giao thông: chi phí xây dựng thực tế cao hơn dự báo trung bình 44,7% với đường sắt, 33,8% với cầu và hầm, 20,4% với đường bộ; với dự báo lượng hành khách đường sắt, lượng hành khách thực tế thấp hơn dự báo trung bình 51,4%, và 84% số dự án sai quá 20% (Flyvbjerg, 2006). Đây là số liệu về chi phí và nhu cầu, không phải thời gian thi công.

Ông cho rằng đây không phải nhiễu ngẫu nhiên. Nếu lỗi do dữ liệu hay mô hình kém thì sai số phải phân bố gần chuẩn, quanh mức 0, và giảm dần theo thời gian. Thực tế các phân bố không chuẩn một cách có ý nghĩa thống kê, trung bình khác 0, và không cải thiện trong 70 năm có số liệu chi phí. Ông kết luận vấn đề là thiên lệch, do thiên lệch lạc quan và do khai báo sai có chủ ý (Flyvbjerg, 2006). Ông nói nghiên cứu so sánh cho thấy vấn đề tương tự ở nhà máy mới, hệ thống thông tin và sản phẩm mới; bài chưa kiểm các nghiên cứu đó.

## Dự báo theo nhóm tham chiếu làm thế nào?

Ba bước, và không bước nào bắt bạn đoán các sự cố riêng của dự án (Flyvbjerg, 2006):

1. Chọn nhóm các dự án cũ tương tự, đủ rộng để có ý nghĩa thống kê và đủ hẹp để so sánh được.
2. Lập phân phối kết quả của nhóm đó, dựa trên số liệu thật.
3. Đặt dự án mới vào phân phối ấy để lấy kết quả có khả năng nhất.

Flyvbjerg kể câu chuyện Kahneman dùng để minh hoạ. Một nhóm soạn chương trình học mới cho các trường trung học ở Israel, mỗi người ước lượng 18 đến 30 tháng. Một chuyên gia trong nhóm được hỏi những dự án tương tự đã mất bao lâu; ông nói khoảng 40% rốt cuộc bỏ cuộc, và ông không nhớ ra dự án nào xong sớm hơn bảy năm hay muộn hơn mười năm. Nhóm bỏ qua con số này và hoàn thành tám năm sau, kết quả hầu như không ai dùng (Flyvbjerg, 2006). Câu chuyện này lấy từ lời kể của Flyvbjerg, chưa đối chiếu nguồn gốc.

Ở Anh, Bộ Giao thông và Kho bạc dùng phương pháp này từ năm 2004. Mức cộng thêm vào ngân sách phụ thuộc loại dự án và mức rủi ro vượt chi phí mà bên duyệt chấp nhận (Flyvbjerg, 2006):

| Loại dự án | Cộng thêm ở phân vị 50% | Cộng thêm ở phân vị 80% |
|:--|--:|--:|
| Đường bộ (172 dự án) | 15% | 32% |
| Đường sắt, gồm metro, đường sắt nhẹ và cao tốc (46 dự án) | 40% | 57% |
| Cầu, hầm (34 dự án) | 23% | 55% |

Nghĩa là: đường bộ có 50% khả năng chi phí không vượt dự toán cộng 15%, và 80% khả năng không vượt dự toán cộng 32%. Với tuyến tàu điện Edinburgh, hồ sơ dự án ghi chi phí gốc 255 triệu bảng và dự phòng 25%, tổng khoảng 320 triệu. Đơn vị rà soát, Ove Arup, áp mức cộng thêm 57% ở phân vị 80% và ra 400 triệu bảng; ở phân vị 50% mức cộng thêm 40% cho 357 triệu. Họ nhận xét ước tính của chủ đầu tư có vẻ lạc quan (Flyvbjerg, 2006).

## Áp vào công trình nhỏ như thế nào?

Làm đúng ba bước trên với dữ liệu của chính bạn, và nhớ rằng mẫu nhỏ chỉ cho ước lượng thô.

**Ví dụ giả định.** Nhà thầu nội thất ở Cần Thơ có số liệu 12 công trình đã làm xong. Tôi bịa số liệu này. Mức vượt tiến độ so với kế hoạch, xếp từ thấp đến cao (%): 0, 5, 8, 10, 12, 15, 18, 20, 25, 30, 40, 55.

- Chọn nhóm: 12 công trình nội thất cùng loại, cùng quy mô, làm bởi chính đội này.
- Lập phân phối: một nửa số công trình vượt không quá 15%; 10 trên 12 công trình vượt không quá 30%.
- Đặt dự án mới vào đó: kế hoạch 10 tuần cho 50% khả năng đúng hạn là 11,5 tuần, cho khoảng 80% là 13 tuần.

Chỉ một công trình trong 12 xong đúng kế hoạch, nên hứa 10 tuần đúng hạn khoảng 1 lần trong 12. Giả sử hợp đồng phạt 5 triệu đồng mỗi tuần trễ (giả định). Mức vượt trung bình là 238 chia 12, khoảng 19,8%, tức gần 2 tuần: hứa 10 tuần, bạn mất trung bình khoảng 9,9 triệu tiền phạt cho mỗi công trình. Hứa 13 tuần, chỉ hai công trình trễ, một cái 1 tuần và một cái 2,5 tuần: trung bình khoảng 1,5 triệu.

Cái giá của việc hứa 13 tuần là bạn có thể thua thầu trước đối thủ hứa 10. Khi thắng thầu phụ thuộc con số thấp, vấn đề không còn là tâm lý của đội. Tình huống này giống điều Flyvbjerg gọi là khai báo sai có chủ ý; ông viết về dự án công, tôi áp vào đấu thầu. Ông cho rằng cách chữa là trách nhiệm giải trình: người dự báo chịu rủi ro của dự báo, và có bên độc lập rà soát (Flyvbjerg, 2006). Ông cũng cảnh báo khoản dự phòng lớn dễ bị tiêu hết, nên cần hợp đồng chặt đi kèm.

Hai bài khác trên site nhìn kế hoạch và dự báo từ góc khác. [Kiểm tra khả thi trước khi viết kế hoạch kinh doanh](https://staging.khoi.co.uk/blog/kiem-tra-kha-thi-truoc-ke-hoach) hỏi ý tưởng có đáng làm không. [Starbucks dự báo giữa COVID](https://staging.khoi.co.uk/blog/starbucks-du-bao-giua-covid) xử lý trường hợp lịch sử không còn dùng được. Danh sách thiên lệch đầy đủ nằm ở framework [Danh mục thiên lệch trong dự báo](https://staging.khoi.co.uk/framework/forecast-bias-checklist).

## Đào sâu: hai nguồn này chứng minh được gì?

Flyvbjerg (2006) đăng ở *Project Management Journal*, tập 37, số 3, trang 5 đến 15. Bài dùng bản tác giả đưa lên mạng, 32 trang, trình bày khác bản in, nên không ghi số trang. Bài mô tả phương pháp dùng cho dự án giao thông, ghi nhận lần đầu áp dụng thực tế là hướng dẫn của Bộ Giao thông Anh năm 2004 do chính ông soạn cùng COWI, và cho biết trong vài trăm dự báo ông xem xét không có cái nào theo nhóm tham chiếu. Những gì ông gán cho Kahneman, Tversky và Lovallo được lấy lại qua ông, chưa đọc trực tiếp.

Giới hạn thứ nhất: số liệu là chi phí và nhu cầu của dự án hạ tầng công, không phải thời gian thi công nội thất. Mức cộng thêm 15% hay 32% không dùng được cho nội thất ở Cần Thơ; việc áp cùng phương pháp cho thời gian là phần của tôi. Cái dùng được là phương pháp, và dữ liệu phải là của bạn. Giới hạn thứ hai: Flyvbjerg nói phương pháp đi nhìn kết cục thật nên bỏ qua cả thiên lệch lạc quan lẫn khai báo sai, nhưng ông cũng nói khi động cơ là khai báo sai thì cần thêm trách nhiệm giải trình. Giới hạn thứ ba: với Buehler và cộng sự bài chỉ dùng tóm tắt, vì toàn văn không mở. Tóm tắt không có cỡ mẫu, thang đo hay mức chênh lệch bằng số, nên chỉ dùng được các kết luận định tính.

## Câu hỏi thường gặp

### Ngộ nhận kế hoạch khác thiên lệch lạc quan và khác báo cáo lệch có chủ ý thế nào?

Flyvbjerg tách hai nguyên nhân. Thiên lệch lạc quan là tự lừa mình, không chủ ý. Khai báo sai có chủ ý (strategic misrepresentation) là cố tình đánh giá thấp chi phí và đánh giá cao lợi ích để dự án của mình được duyệt trước dự án khác (Flyvbjerg, 2006). Ngộ nhận kế hoạch là dạng thiên lệch lạc quan áp vào thời gian và chi phí. Cùng một con số thấp, hai nguyên nhân cần hai cách chữa khác nhau.

### Cần bao nhiêu dự án cũ để lập nhóm tham chiếu?

Flyvbjerg không nêu con số tối thiểu. Ông chỉ yêu cầu nhóm đủ rộng để có ý nghĩa thống kê và đủ hẹp để thật sự so sánh được với dự án mới (Flyvbjerg, 2006). Số liệu của ông có 172 dự án đường bộ, 46 dự án đường sắt và 34 cầu hầm. Với 12 công trình của một nhà thầu nhỏ, hãy coi phân vị là ước lượng thô và cập nhật mỗi khi có thêm dự án.

### Biết mình có ngộ nhận kế hoạch rồi thì có tránh được không?

Chưa chắc. Flyvbjerg dẫn Kahneman và Tversky: biết một ảo giác nhận thức không tự làm ta nhìn chính xác hơn, nhưng giúp nhận ra tình huống cần gác lại niềm tin vào cảm nhận và đánh giá bằng bằng chứng (Flyvbjerg, 2006). Trong nghiên cứu thứ tư của Buehler và cộng sự, thiên lệch biến mất khi người tham gia được yêu cầu nối dự đoán với kinh nghiệm cũ có liên quan (Buehler et al., 1994). Cần một thủ tục bắt buộc, không chỉ hiểu biết.

### Dự phòng thêm 20% cho mọi dự án có đủ không?

Không có cơ sở cho một con số chung. Mức cộng thêm trong nghiên cứu của Flyvbjerg đổi theo loại dự án và theo mức rủi ro chấp nhận: đường bộ 15% ở phân vị 50% và 32% ở phân vị 80%; tàu điện ngầm và đường sắt là 40% và 57% (Flyvbjerg, 2006). Ông cũng cảnh báo khoản dự phòng lớn dễ bị tiêu hết vì nó đang nằm đó, nên cần hợp đồng chặt đi kèm.

## Tài liệu tham khảo

- Buehler, R., Griffin, D. and Ross, M. (1994) ‘Exploring the 'planning fallacy': why people underestimate their task completion times’, *Journal of Personality and Social Psychology*, 67(3), pp. 366–381. https://doi.org/10.1037/0022-3514.67.3.366
- Flyvbjerg, B. (2006) ‘From Nobel Prize to project management: getting risks right’, *Project Management Journal*, 37(3), pp. 5–15. https://doi.org/10.1177/875697280603700302

---

Bản HTML chuẩn: https://staging.khoi.co.uk/blog/du-an-tre-nhom-tham-chieu