Dân chủ và kinh doanh: ba giá trị của dân chủ theo Sen

Mùa hè 1997, một tờ báo lớn của Nhật hỏi Amartya Sen điều quan trọng nhất đã xảy ra trong thế kỷ XX. Ông trả lời: sự trỗi dậy của dân chủ như hình thức quản trị được chấp nhận (Sen, 1999, p. 3). Sen không đưa mô hình đầu tư; ông cho một cách tách giá trị của dân chủ thành ba loại, và mỗi loại gợi một câu hỏi về nơi tin xấu đến được và ai phải đáp lại.

Sen coi dân chủ là gì, và vì sao gọi nó là giá trị phổ quát?

Sen không đồng nhất dân chủ với luật đa số. Theo ông, dân chủ đòi hỏi bỏ phiếu và tôn trọng kết quả bầu cử, nhưng cũng đòi bảo vệ các quyền tự do, tôn trọng quyền pháp lý, và bảo đảm thảo luận tự do cùng phân phối tin tức không bị kiểm duyệt. Bầu cử có thể rất khiếm khuyết nếu các bên không có cơ hội trình bày hoặc cử tri không được tự do tiếp cận thông tin (Sen, 1999, pp. 9-10).

Thế kỷ XIX, các nhà lý luận hay hỏi một nước đã "thích hợp" với dân chủ chưa. Sen cho rằng câu hỏi đó sai: một nước không cần được coi là thích hợp với dân chủ, mà trở nên thích hợp nhờ dân chủ (Sen, 1999, p. 4). Ông nói dân chủ nay là niềm tin mặc định, đúng trừ khi có người chứng minh ngược lại (Sen, 1999, p. 5).

Ba giá trị: nội tại, công cụ và kiến tạo

Sen phân biệt ba cách dân chủ làm giàu đời sống công dân. Một, tự do chính trị là một phần của tự do con người nói chung, nên thực hành quyền dân sự và chính trị là phần quan trọng của đời sống tốt; bị ngăn tham gia đời sống chính trị của cộng đồng là một thiếu hụt lớn. Hai, dân chủ có giá trị công cụ, vì nó tăng việc người dân được lắng nghe khi bày tỏ và bảo vệ các yêu sách đòi chính quyền chú ý, kể cả yêu sách về nhu cầu kinh tế. Ba, giá trị kiến tạo: thực hành dân chủ cho công dân cơ hội học hỏi lẫn nhau và giúp xã hội hình thành giá trị và ưu tiên (Sen, 1999, p. 10).

Sen lập luận rằng hiểu "nhu cầu kinh tế" là gì, nội dung và sức nặng của nó, có thể cần đến thảo luận và trao đổi; các quyền liên quan đến thảo luận mở, tranh luận, phê bình và bất đồng là trung tâm của việc đi đến những lựa chọn có thông tin (Sen, 1999, p. 10).

Sen trả lời giả thuyết "chuyên chế thì tăng trưởng nhanh" thế nào?

Sen gọi đó là "giả thuyết Lee", theo tên Lý Quang Diệu, người bênh vực nó. Ông nói giả thuyết dựa trên thực nghiệm rời rạc, lấy từ thông tin chọn lọc và hạn hẹp, thay vì kiểm định thống kê tổng quát trên dữ liệu rộng. Ông nêu Botswana, nước có thành tích tăng trưởng kinh tế tốt nhất châu Phi, nhưng là một ốc đảo dân chủ trên lục địa đó, để chỉ ra rằng một ví dụ chọn lọc không đủ chứng minh điều ngược lại (Sen, 1999, p. 6).

Ông kết luận không có bằng chứng tổng quát thuyết phục cho việc quản trị độc đoán và hạn chế quyền chính trị có lợi cho phát triển kinh tế. Các nghiên cứu hệ thống (ông dẫn Robert Barro và Adam Przeworski) không ủng hộ việc có mâu thuẫn chung giữa quyền chính trị và hiệu quả kinh tế; một số tìm thấy quan hệ âm yếu, số khác tìm thấy quan hệ dương mạnh (Sen, 1999, pp. 6-7). Theo tôi, nhà quản lý nên rút ra rằng tăng trưởng nhanh ở một nước chưa nói được gì về nguyên nhân chính trị của nó; Sen đòi xem cả quá trình nhân quả, không chỉ tương quan thống kê (Sen, 1999, p. 7).

Dân chủ có chức năng bảo vệ không?

Sen nói có, và đó là giá trị công cụ. Quyền chính trị và dân sự cho người dân cơ hội kéo sự chú ý mạnh mẽ về các nhu cầu chung và đòi hỏi hành động công. Phản ứng của một chính quyền trước nỗi đau của dân thường phụ thuộc vào sức ép đặt lên nó (Sen, 1999, p. 7). Ông nêu một quy luật: chưa từng có nạn đói lớn ở một nước độc lập, dân chủ, có báo chí tương đối tự do; Ấn Độ còn nạn đói dưới thời thuộc Anh cho đến tận độc lập (nạn đói cuối cùng năm 1943), rồi chấm dứt khi có dân chủ đa đảng và báo chí tự do (Sen, 1999, pp. 7-8).

Điều gần nhất với kinh doanh là chỗ ông bàn khủng hoảng tài chính Đông và Đông Nam Á. Sen viết rằng ở một số nền kinh tế, gồm Hàn Quốc, Thái Lan và Indonesia, diễn biến khủng hoảng gắn chặt với việc thiếu minh bạch trong kinh doanh, nhất là thiếu sự tham gia của công chúng vào việc xem xét các thoả thuận tài chính, và thiếu một diễn đàn dân chủ hiệu quả là trọng tâm của chỗ yếu đó (Sen, 1999, p. 9). Ông còn cho rằng nhiều chuyên gia kinh tế khuyến nghị dùng khuyến khích kinh tế (mà thị trường cung cấp) và bỏ qua khuyến khích chính trị (mà dân chủ có thể bảo đảm), nghĩa là chọn một bộ luật chơi mất cân đối (Sen, 1999, p. 9).

Trong bài sau này, Sen nhắc cách ông xếp các tự do thành năm loại: trao quyền kinh tế, tự do chính trị, cơ hội xã hội, bảo vệ an ninh và bảo đảm minh bạch, và nói không có gì thiêng liêng đặc biệt trong cách phân loại này (Sen, 2006, p. 161). Ông cũng viết rằng tự do vừa là mục tiêu chính vừa là phương tiện chính của phát triển (Sen, 2006, p. 160). Bảng phát triển là tự do của thư viện lấy từ bài này.

Stiglitz thêm gì cho bức tranh?

Joseph Stiglitz (2015) cảnh báo ở hướng khác: theo ông, bất bình đẳng kinh tế tất yếu chuyển thành bất bình đẳng chính trị, nên tiếng nói trong một nền dân chủ cũng không chia đều (Stiglitz, 2015). Tôi dùng ý này như một giới hạn đối với giá trị công cụ: có kênh để nói chưa có nghĩa mọi người được nghe như nhau. Bài dùng bản hội nghị của Viện Hàn lâm Khoa học Giáo hoàng (2014), không có số trang của sách, nên không trích trang.

Công ty W có thể hỏi gì từ ba giá trị này?

Ví dụ dưới đây hoàn toàn giả định; "Công ty W" và các con số do tôi dựng, không thuộc về doanh nghiệp nào. Công ty W là xưởng chế biến thực phẩm 120 người, hai dây chuyền. Trong sáu tháng, nhân viên ghi 14 phản ánh về lỗi bao bì, và chỉ hai phản ánh đến được chủ; các phản ánh còn lại dừng ở tổ trưởng. Bảng sau chuyển ba giá trị của Sen thành câu hỏi quản lý. Cột "Sen nói gì" là của Sen; hai cột còn lại là loại suy của tôi.

Hành động có thể gồm: một địa chỉ thư của chủ cho phản ánh vượt cấp, họp tháng với đại diện hai dây chuyền, và quy định thời hạn trả lời. Cả ba là gợi ý của tôi.

Cách này hợp nếu bạn có nhiều tầng quản lý và tin xấu mất thời gian mới đến nơi. Nó không hợp nếu công ty chỉ có vài người ngồi cùng phòng, hoặc nếu việc hỏi nhân viên không đi kèm cam kết đáp lại: theo tôi, một kênh nghe mà không phản hồi có thể tệ hơn không có kênh.

Đào sâu: nguồn nào cho biết gì, và chưa kiểm được gì?

Số trang của Sen (1999) theo dấu "End Page" trong bản đăng trên Journal of Democracy. Từ Sen (2006), bài chỉ dùng hai ý rõ ở trang 160 và 161, không trích nguyên văn. Stiglitz (2015) là bản hội nghị của Viện Hàn lâm Khoa học Giáo hoàng (2014), nên không có số trang của chương trong thư viện.

Bốn giới hạn. Một, Sen lập luận về giá trị của dân chủ; ông không đưa mô hình đo rủi ro đầu tư hay quản trị doanh nghiệp, và bài này không nhận xét chế độ chính trị của quốc gia nào. Hai, các ví dụ nạn đói và khủng hoảng là của Sen; bài không kiểm lại số liệu gốc. Ba, thẻ thư viện ghi bảng "phát triển là tự do" lấy từ Sen (2006), nhưng bài chỉ dùng một phần của bài đó. Bốn, Công ty W, bảng câu hỏi và các hành động đều là loại suy và giả định của tôi, chưa kiểm trên doanh nghiệp thật.