Rác nhựa nước giàu đi đâu? Bằng chứng về thiên đường ô nhiễm

Tháng 1/2020, Malaysia thông báo đã gửi trả về Anh 42 container rác nhựa nhập trái phép (Greenpeace UK, 2021, p. 9). Bộ trưởng Môi trường Yeo Bee Yin nói, theo Greenpeace trích: "If people want to see us as the rubbish dump of the world, you dream on." (Greenpeace UK, 2021, p. 10) Nếu nhà thầu rác của bạn báo "đã tái chế", bạn dựa vào gì để biết rác đó đi đâu? Bài đặt báo cáo của Greenpeace UK, tổ chức vận động môi trường, cạnh nghiên cứu năm 1992 về di chuyển của ngành gây ô nhiễm; ca đầy đủ ở hệ thống rác nhựa của Anh.

Báo cáo Greenpeace 2021 đếm những gì?

Nó đếm tấn rác nhựa xuất khẩu từ dữ liệu chính thức, thêm điều tra thực địa, rồi kết bằng kiến nghị. Bốn lớp này chắc không đều nhau.

Báo cáo không cho biết điều gì?

Nó không cho biết bao nhiêu phần trăm rác xuất khẩu bị đổ trái phép, không so chi phí xử lý trong và ngoài nước, và không có dữ liệu về lý do từng nhà xuất khẩu chọn nơi đến. Xuất khẩu để tái chế vốn hợp pháp (Greenpeace UK, 2021, p. 9), nên một lô hàng đi Thổ Nhĩ Kỳ chưa phải một lô hàng bị đổ. Một nhà tái chế Thổ Nhĩ Kỳ còn nói ngành đang "desperate for plastic scrap" (Greenpeace UK, 2021, p. 18).

Còn hai chỗ cần dè chừng. Từ 209.642 tấn chiếm 39%, tôi suy ra tổng xuất khẩu theo dữ liệu thương mại khoảng 540.000 tấn, thấp hơn con số 688.000 của Environment Agency; báo cáo không giải thích chênh lệch. Và bội số: từ 11.626 lên 209.642 tấn là tăng 18 lần, tức thêm khoảng 198.000 tấn (Greenpeace UK, 2021, p. 13). "18 lần" nghe lớn hơn vì mốc đầu nhỏ; bài về bội số rủi ro bàn đúng cái bẫy này.

Low và Yeats (1992) kiểm giả thuyết thiên đường ô nhiễm bằng cách nào?

Họ không theo dõi từng nhà máy; họ coi dòng thương mại là dấu hiệu của chỗ sản xuất (Low và Yeats, 1992, p. 102). Câu hỏi gốc: tiêu chuẩn môi trường chặt hơn ở nước giàu khiến nhà đầu tư chuyển sản xuất sang nước tiêu chuẩn thấp hơn đến đâu (Low và Yeats, 1992, p. 89).

Ngành "bẩn" là 40 nhóm hàng mà ngành Mỹ chi cho kiểm soát ô nhiễm từ khoảng 1% doanh thu trở lên; trung bình cả công nghiệp Mỹ là 0,54%, cao nhất hơn 3% (xi măng) (Low và Yeats, 1992, p. 91). Thước đo là lợi thế so sánh hiển thị (revealed comparative advantage, RCA): ngành chiếm phần xuất khẩu của một nước lớn hơn phần của nó trong thương mại thế giới (Low và Yeats, 1992, p. 90).

Tỷ trọng hàng "bẩn" trong thương mại thế giới giảm từ 18,9% năm 1965 xuống 15,7% năm 1988 (Low và Yeats, 1992, p. 92), nhưng phần của Đông Nam Á trong xuất khẩu thế giới của chúng tăng từ 3,4% lên 8,4% (Low và Yeats, 1992, p. 93). Số nước đang phát triển có RCA trên 1 trong một ngành "bẩn" tăng trung bình từ 10 lên 14, tức 40%, so với 8% ở ngành khác (Low và Yeats, 1992, p. 98). Nói theo số tuyệt đối, đó là thêm bốn nước mỗi ngành. Chương viết rằng "some factor is exerting a locational pull for developing countries toward the polluting industries" (Low và Yeats, 1992, p. 98), và không gọi tên nhân tố đó.

Low và Yeats có bác được thiên đường ô nhiễm không?

Không, và chính họ nói vậy. Nếu không có xu hướng tăng ở nước đang phát triển, kết luận chính sách môi trường không ảnh hưởng đến chỗ đặt vốn sẽ dễ hơn nhiều; thực tế thì "this possibility cannot be dismissed" (Low và Yeats, 1992, p. 103). Tôi đọc "possibility" là khả năng chính sách có ảnh hưởng. Họ cũng thừa nhận số liệu gộp "cannot capture particular instances of environmentally motivated investment decisions" (Low và Yeats, 1992, p. 103).

Phía ngược lại, chương nêu chi phí kiểm soát ô nhiễm ở Mỹ khiêm tốn (Low và Yeats, 1992, p. 89), và giải thích khác: khoảng 33% ngành "bẩn" gắn với nơi có tài nguyên (Low và Yeats, 1992, p. 98). Họ nghiêng về "unlikely to be adequately explained by environmental policy", nhưng căn cứ là dữ liệu chi phí của Mỹ trong các nghiên cứu khác, không phải phân tích thương mại của họ (Low và Yeats, 1992, p. 103). Câu tóm tắt "không quy được chủ yếu cho chính sách môi trường" vì thế mạnh hơn chữ của chương.

Hai nguồn mâu thuẫn, hay trả lời hai câu hỏi khác nhau?

Hai câu hỏi khác nhau, nên kết quả này không chống được kết quả kia.

Lập luận chi phí của chương 1992, tức kiểm soát ô nhiễm chỉ khoảng 1% doanh thu, hợp với nhà máy. Với rác thải, tôi đoán chi phí tuân thủ chính là chi phí xử lý, nên lập luận ấy chưa chắc áp được; cả hai nguồn đều không có giá nhận rác ở nước đến so với phí xử lý ở nước đi. Số của Greenpeace cũng làm rối khung "nước giàu đẩy sang nước nghèo": năm 2020, 80% rác nhựa xuất khẩu của Anh đến các thành viên Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) như Thổ Nhĩ Kỳ (Greenpeace UK, 2021, p. 21).

Điều khớp với giả thuyết là một mẫu hình: khi một nơi nhập đóng cửa, rác dồn tới nơi kế tiếp. Thổ Nhĩ Kỳ cấm nhiều loại rác nhựa từ 1/1/2021, vậy mà tháng 2/2021 Anh gửi 30.300 tấn, hơn gấp đôi 14.000 tấn tháng 2 năm trước (Greenpeace UK, 2021, p. 18). Greenpeace viết các công ty Anh "responded" với các lệnh cấm của nhiều nước bằng cách gửi thêm sang Thổ Nhĩ Kỳ (Greenpeace UK, 2021, p. 10); đó là cách báo cáo đọc chuỗi số, không phải dữ liệu về lý do từng công ty. Nhu cầu của nhà tái chế Thổ Nhĩ Kỳ cũng giải thích được chuỗi ấy.

Nếu bạn mua dịch vụ xử lý rác nhựa, nên hỏi nhà thầu những gì?

Hỏi điểm đến cuối của từng loại nhựa, đừng dừng ở chữ "đã tái chế". Greenpeace nói Anh tính mọi rác nhựa xuất khẩu là đã tái chế (Greenpeace UK, 2021, p. 9); năm 2020, 688.000 trong 1.174.000 tấn bao bì nhựa thuộc nhóm này là xuất đi, khoảng 59% theo phép tính của tôi từ hai số ở trang 8 (Greenpeace UK, 2021, p. 8).

1. Rác của tôi thuộc nhóm nào? Gần một nửa rác nhựa Anh xuất khẩu là hỗn hợp, styrene hoặc PVC, loại khó tái chế (Greenpeace UK, 2021, p. 8).
2. Điểm nhận đầu tiên và điểm xử lý cuối ở đâu, có giấy tờ nào, và hợp đồng có cho tôi kiểm tra không?
3. Nếu nước nhận cấm hoặc hạn chế, lô hàng đi đâu tiếp? Thổ Nhĩ Kỳ hạ mức dùng công suất cho nhập khẩu từ 80% xuống 50% từ 9/2020 (Greenpeace UK, 2021, p. 18); theo báo cáo năm 2021, Việt Nam nằm trong số các nước đã hạn chế rác nhựa nhập khẩu (Greenpeace UK, 2021, p. 10).
4. Giá nhận rác có thấp bất thường không? Theo lời thuật lại, có công ty rác ở Thổ Nhĩ Kỳ được trả tiền để nhận container rác bẩn (Greenpeace UK, 2021, p. 13); với tôi đó là tín hiệu để hỏi thêm.

Cách này hợp nếu bạn có hợp đồng trực tiếp với nhà thầu và lượng đủ lớn để họ trả lời. Nó không hợp nếu bạn gom rác qua một đơn vị nhỏ mà không biết ai nhận lô cuối; hãy hỏi ai là nhà thầu cuối trước. Bốn câu hỏi là suy luận của tôi, chưa kiểm với nhà thầu nào ở Việt Nam.

Đào sâu: tôi đã đọc gì, và chưa đọc gì?

Tôi đọc toàn văn báo cáo Greenpeace UK (2021) Trashed, 28 trang, bản PDF công khai; số trang là số in. Tôi không kiểm dữ liệu gốc trong chú thích, nên mọi con số là số theo báo cáo, từ 2016 đến tháng 2/2021.

Tôi đọc chương Low và Yeats (1992) từ bản PDF mở của Ngân hàng Thế giới, Discussion Paper số 159, trang 89 đến 103. Bản PDF nhận dạng sai nhiều chữ số trong bảng, nên tôi chỉ dùng số nêu trong lời văn và Bảng 6-1. Chương nói 40 ngành (tr. 91), còn phần tổng quan của cùng tập sách nói 43; tôi theo 40. Phần tổng quan ấy cũng nói chương chưa kết luận được vì sao. Dữ liệu dừng ở 1988, và tôi chưa đọc nghiên cứu nào sau 1992 về giả thuyết này, nên bài không nói kết luận hiện nay của lĩnh vực.

Bản đầy đủ của Clapp (1994) trên Third World Quarterly nằm sau tường trả phí và tôi không mở được, nên bài này không dùng nó.

Bài không chứng minh rằng rác nhựa Anh sang Thổ Nhĩ Kỳ vì luật lỏng hơn, cũng không chứng minh điều ngược lại.