Quản trị AI: tự điều chỉnh hay đợi luật? Việc cần làm lúc chờ

Năm 2019, nhóm chuyên gia độc lập do Uỷ ban châu Âu lập ra công bố bảy yêu cầu cho AI đáng tin, và viết rằng tài liệu không tạo quyền pháp lý hay áp nghĩa vụ pháp lý lên bên thứ ba (High-Level Expert Group on Artificial Intelligence, 2019, p. 6). Đó là hướng dẫn, không phải luật (ca EU). Bạn đang mua chatbot hay công cụ xếp hạng hồ sơ sẽ nghe hai câu trái nhau: "ngành sẽ tự điều chỉnh" và "cứ đợi luật". Bài đọc lập luận cho vế sau của Thomas Ferretti (khung thể chế), thử nó với Facebook ở Myanmar, rồi hỏi bên mua nên làm gì lúc luật chưa ổn định.

Lập luận "ngành sẽ tự điều chỉnh" mạnh ở chỗ nào?

Mạnh ở tốc độ và thông tin. Ferretti ghi nhận chính phủ thường thiếu thông tin về công nghệ đổi nhanh và quy định cập nhật chậm, nên chưa có luật mới thì doanh nghiệp dường như chỉ còn cách tự điều chỉnh (Ferretti, 2022, sections 2 và 4).

Vụ Facebook ở Myanmar có một phần việc doanh nghiệp tự làm được. BSR ghi một người được phỏng vấn nói Chuẩn cộng đồng "mostly fine" nhưng "not being enforced well enough"; Facebook khi đó có hơn 60 nhân sự tập trung vào tiếng Miến và Myanmar, kế hoạch lên 100 cuối năm 2018 (BSR, 2018, p. 26). Theo cách đọc của tôi, tuyển người và sửa quy trình không cần đợi luật.

Ferretti đặt luật lên trước bằng những lý lẽ nào?

Ba lý lẽ: chính đáng, ổn định, hiệu quả (Ferretti, 2022, p. 239).

Chính đáng. Khi Facebook quyết định nội dung nào bị gỡ, nó phán xét giá trị trong xã hội nhiều quan điểm; theo Ferretti, chỉ quy trình dân chủ có công khai và kiểm soát quyền lực mới khiến quyết định ấy đáng được coi là chung (Ferretti, 2022, section 3.1).

Ổn định. Cạnh tranh buộc doanh nghiệp theo đuổi đạo đức chỉ tới mức phục vụ chiến lược, và Vogel (qua Ferretti) cho rằng chưa chứng minh được liên hệ hệ thống giữa hành vi tốt và lợi nhuận. Luật cứng buộc cả ngành; tự nguyện chỉ buộc ai chọn tham gia (Ferretti, 2022, sections 3.2 và 4).

Hiệu quả. Dùng AI dự báo nhu cầu khách rồi xếp ca gọi hoặc ca chia đôi là đẩy rủi ro vắng khách sang người lao động (Ferretti, 2022, section 3.3).

Căn chỉnh AI theo giá trị có thay được quy định không?

Không: căn chỉnh trả lời "AI nên theo cái gì", chưa trả lời "ai có quyền chọn". Gabriel liệt kê sáu đích: chỉ dẫn, ý định bày tỏ, sở thích bộc lộ, sở thích có thông tin, lợi ích, giá trị đạo đức; sở thích bộc lộ có thể dựa trên dữ liệu nhiễm phân biệt đối xử (Gabriel, 2020, section 3). Thách thức chính, theo ông, là tìm nguyên tắc công bằng mà người ta chấp nhận sau khi suy xét dù niềm tin khác nhau (Gabriel, 2020, p. 411).

Ferretti gọi đó là bước đầu tốt, nhưng riêng nó không chính danh hoá quy định: khâu thực thi phải do thể chế công chính đáng dẫn dắt (Ferretti, 2024, p. 3). Ví dụ giả định của tôi: với trợ lý bán hàng, "làm đúng lệnh", "làm theo thứ khách hay bấm" và "làm điều có lợi cho khách" là ba bậc khác nhau của căn chỉnh giá trị; hãy ghi bạn chọn bậc nào.

Khi nhà nước chưa làm được việc của mình, Facebook ở Myanmar cho thấy gì?

Cho thấy giới hạn của việc doanh nghiệp tự làm: BSR ghi tác động của Facebook ở Myanmar "cannot be addressed by Facebook alone" (BSR, 2018, p. 3). Ferretti ghi Singer (2018) đặt khái niệm thất bại công lý; theo phần tóm tắt của Singer, tương tự thất bại thị trường, nhà nước phúc lợi thực tế không đạt bình đẳng tối ưu, nên nhà quản lý có thêm nghĩa vụ (Singer, 2018). Ferretti vẫn coi tự điều chỉnh là biện pháp cuối, không phải cửa cho doanh nghiệp (Ferretti, 2022, section 4).

BSR đánh giá từ tháng 5 đến 9/2018; Facebook tài trợ, BSR giữ quyền biên tập (BSR, 2018, p. 1). Báo cáo ghi:

• Khung pháp lý Myanmar không phù hợp chuẩn nhân quyền quốc tế (BSR, 2018, p. 3).
• Nền tảng dựa trên giả định về tự do ngôn luận và pháp quyền không đúng ở Myanmar; một người được phỏng vấn nói "Facebook isn’t the problem; the context is the problem". BSR ghi Facebook "has become a means for those seeking to spread hate and cause harm", dù quan hệ giữa bài đăng và bạo lực ngoài đời chưa rõ (BSR, 2018, p. 24).
• Nhiều bên, kể cả Facebook, nói nỗ lực trước đó "have fallen short"; xã hội dân sự nêu mối lo từ năm 2012 (BSR, 2018, p. 29).

Theo cách đọc của tôi, khuyến nghị tiếp tục lên tiếng về cải cách luật ở Myanmar và ASEAN (BSR, 2018, pp. 6, 31) khớp thứ tự của Ferretti: làm phần mình và đẩy cải cách luật. BSR nói đây không phải kiểm toán và không kết luận về hiệu quả thực thi (BSR, 2018, p. 7); tôi chưa đọc gì về diễn biến sau 2018.

"Đợi luật" nghĩa là đợi bao lâu, và đợi cái gì?

Không ai biết, và ba ca tôi đọc cho thấy "luật" gồm nhiều lớp dang dở. Theo docket đọc ngày 3/11/2026 (mục mới nhất: 26/10/2026), vụ Andersen v. Stability AI, nộp 13/1/2023, tháng 10/2026 vẫn có thư tranh chấp khám phá chứng cứ; lệnh ngày 28/9/2026 ghi các đề nghị có thể quyết định vụ án và phiên chứng nhận vụ kiện tập thể được xét chậm nhất 29/9/2027 (Andersen v. Stability AI Ltd., 2023). Tôi không thấy phán quyết cuối.

Hướng dẫn EU nói luật hiện hành vẫn áp dụng ("do not operate in a lawless world") (High-Level Expert Group on Artificial Intelligence, 2019, p. 6); cơ chế quản trị nội bộ hay bên ngoài "cannot replace legal oversight" (High-Level Expert Group on Artificial Intelligence, 2019, p. 23). Bài chatbot Air Canada cho thấy một thành viên hội đồng ở Canada xét câu trả lời sai của chatbot như trình bày sai do cẩu thả, một dạng trách nhiệm dân sự có sẵn.

Trang của chính phủ Anh về Hội nghị An toàn AI Bletchley mô tả sự kiện quy tụ chính phủ, các hãng AI hàng đầu và chuyên gia để bàn rủi ro của AI ở biên giới công nghệ, kèm chính sách an toàn do chính các hãng nêu (UK Government, 2023). Theo cách đọc của tôi: chính phủ triệu tập, doanh nghiệp tự khai.

Trong lúc luật chưa ổn định, doanh nghiệp mua AI nên làm gì?

Làm theo "phương án hai" của Ferretti: tự điều chỉnh nhưng nhắm tới chính đáng, ổn định, hiệu quả, và không coi nó thay luật hiện hành. Với ngành AI, ông nêu: theo chuẩn công nhiều bên đã thảo luận, không theo đạo đức riêng của lãnh đạo; lập cơ chế tự ràng buộc như đánh giá tác động và giám sát độc lập; làm trước các quy tắc dự kiến có trong luật sắp tới (Ferretti, 2022, section 4). Bảng dưới chuyển sang bên mua; ví dụ giả định: một cửa hàng đồ gia dụng trực tuyến ở Đà Nẵng dùng chatbot và công cụ xếp hạng hồ sơ.

Hợp nếu công cụ rủi ro vừa phải, như chatbot hỏi đáp, và có người giữ việc. Không hợp nếu AI quyết định về con người: tuyển dụng, tín dụng, giám sát nhân viên. Ở giám sát nơi làm việc, Ferretti cho rằng đồng ý từng người chưa đủ, vì nếu nhiều người đồng ý và quản lý siết chặt hơn thì tất cả cùng chịu (Ferretti, 2024, p. 7).

Ferretti là lập trường ở chỗ nào, không phải dữ kiện?

Ở ba chỗ, theo cách đọc của tôi. Thứ nhất, tiền đề đầu của ông là giả định ông không bàn trong bài: xây xã hội công bằng càng nhanh càng tốt là ưu tiên đạo đức của mọi người (Ferretti, 2022, section 2); kết luận rào bằng "trong nhiều trường hợp" và "về nguyên tắc" (Ferretti, 2022, p. 239).

Thứ hai, so sánh nhà nước với doanh nghiệp là so sánh về nguyên tắc. Ông nói không khẳng định cách tiếp cận này đúng mọi trường hợp (Ferretti, 2022, section 2); bài 2024 thừa nhận một số cải cách không khả thi ngắn hạn (Ferretti, 2024, p. 9). Trong hai bài tôi không thấy so sánh kết quả thực tế giữa quy định cứng và tự điều chỉnh.

Thứ ba, có phản đối. Murphy (1999), qua Ferretti, cho rằng công lý không đòi ta thúc đẩy thể chế công nếu hành động trực tiếp phục vụ mục tiêu tốt hơn; Ferretti đáp bằng chi phí cơ hội (Ferretti, 2022, section 2). Theo suy luận của tôi, quy định cứng còn có thể bị ngành chi phối (bắt giữ cơ quan quản lý); Ferretti không dùng khái niệm này nhưng đòi doanh nghiệp không tài trợ vận động chính trị hay đe doạ kinh tế để đẩy quy định có lợi riêng (Ferretti, 2022, section 4).

Đào sâu: tôi đã đọc gì, chưa đọc gì?

Tôi đọc toàn văn Ferretti (2024, bản mở LSE Public Policy Review) và Ferretti (2022, bản mở LSE Research Online). Bản 2022 đánh số trang 1–27 kiểu bản đăng online, không phải 239–265 của tạp chí, nên tôi chỉ ghi p. 239 (trang đầu) và dẫn phần còn lại theo mục. Murphy và Vogel: chỉ qua Ferretti.

Gabriel (2020): bản arXiv; mở đầu và mục 3; câu về "thách thức chính" nằm ở phần tóm tắt, p. 411 theo trích dẫn của Ferretti (2024). Singer (2018): chỉ phần tóm tắt công khai; còn lại qua Ferretti.

BSR (2018): tóm tắt, phương pháp, mục 5 và khuyến nghị; chưa đọc kỹ mục bối cảnh quốc gia. Docket Andersen: chỉ tiêu đề mục; dòng 30/10/2023 ghi "ORDER ON 49, 51, 52, 58 MOTIONS TO DISMISS AND STRIKE", không nêu kết quả. Hướng dẫn EU: phần lớn PDF; danh sách đánh giá chỉ trang 26 và 31. Bletchley: chỉ trang chính phủ Anh. Tôi không đọc đạo luật AI nào, kể cả luật AI của EU mà Ferretti (2024, p. 2) nói đã được thông qua, và không đọc luật Việt Nam.