Khi chuỗi gãy: xăng dầu Anh 2021 và thịt ngựa 2013, hai kiểu hỏng

Cuối tháng 9/2021, theo khảo sát của Văn phòng Thống kê Quốc gia Anh (ONS) mà Thư viện Hạ viện dẫn, 15% người trưởng thành nói họ đã không mua được xăng (House of Commons Library, 2021, p. 5). Tám năm trước, hai bộ trưởng Anh giao giáo sư Chris Elliott rà soát hệ thống thực phẩm, sau khi sản phẩm bị pha thịt ngựa (Elliott, 2014, pp. 6, 11, 58). Nếu bạn mua nguyên liệu qua nhiều tầng hoặc bán qua nhà phân phối, hai vụ cho thấy hai cách chuỗi hỏng. Bài đọc khủng hoảng nhiên liệu 2021 và vụ thịt ngựa 2013 qua bản tóm tắt CBP-9350 của Thư viện Hạ viện và báo cáo cuối cùng của Elliott.

Hai vụ này khác nhau ở chỗ nào?

Một vụ thiếu năng lực thật, thấy ngay ở trạm xăng; vụ kia là gian lận ngầm, lộ ra sau khi hàng đã bán. Bảng đặt cả hai cạnh nhau; cách xếp cột là của tôi.

Vì sao xăng dầu ở Anh cạn năm 2021?

Theo bản tóm tắt, vì thiếu tài xế xe bồn chở xăng tới trạm, rồi việc mua gom làm nặng thêm; hậu quả là hàng xe dài và một số trạm hết xăng cuối tháng 9 (House of Commons Library, 2021, p. 3). Ở Nam và Đông nước Anh, 19-23% người trưởng thành nói không mua được xăng (House of Commons Library, 2021, p. 5).

Phía sau là thiếu tài xế xe tải lớn nói chung, mà tài liệu dẫn là "cơn bão hoàn hảo": thi lái xe bị hoãn vì đại dịch nên thiếu tài xế mới; tài xế đã rời Anh có thể không quay lại vì hạn chế do dịch hoặc quy định nhập cư mới sau Brexit; thêm vào đó là vấn đề cơ cấu lâu năm, như lực lượng già đi, lương thấp, điều kiện làm việc kém (House of Commons Library, 2021, p. 6). Về Brexit, bản tóm tắt ghi có nhiều quan điểm khác nhau về mức độ (House of Commons Library, 2021, p. 2). Một số hiệp hội ngành đổ một phần thiếu lao động cho Brexit (House of Commons Library, 2021, p. 9), còn Bộ trưởng Brexit David Frost nói các vấn đề chuỗi cung ứng là do đại dịch (House of Commons Library, 2021, pp. 10-11). Bản tóm tắt không phân xử, và tôi cũng không.

Chính phủ Anh làm gì, và ngành có đồng ý không?

Chính phủ mở thêm đào tạo, tăng công suất thi, đơn giản hoá bằng lái, và đề xuất tạm nới quy tắc cabotage cho tài xế nước ngoài; ngành vận tải Anh phản đối đề xuất cuối (House of Commons Library, 2021, p. 10). Thị thực tạm cho tài xế chở xăng mở từ 2/10 và hết hạn cuối tháng 3/2022 (House of Commons Library, 2021, p. 11). Chính phủ nói thị thực tạm không phải giải pháp dài hạn. Lãnh đạo ngành nói với uỷ ban BEIS rằng thị thực vài tháng không sửa được thiếu hụt mang tính cơ cấu, và cần đào tạo, phối hợp tốt hơn, lập kế hoạch chiến lược (House of Commons Library, 2021, p. 11). Bản tóm tắt viết ngày 22/10/2021 khi sự việc còn diễn ra, nên không cho biết biện pháp nào có tác dụng (House of Commons Library, 2021, p. 1).

Báo cáo Elliott nói gì về nguyên nhân vụ thịt ngựa?

Không nêu một nguyên nhân duy nhất. Báo cáo là rà soát hệ thống, không phải tường thuật vụ việc; vụ thịt ngựa là một yếu tố khởi đầu, cùng với lo ngại gian lận và tội phạm thực phẩm đang tăng (Elliott, 2014, p. 6).

Về giá, Elliott viết người tiêu dùng đã quen có nhiều loại hàng, mua dễ và giá thấp, với lợi nhuận biên mỏng cho nhà cung cấp, và điều đó làm tăng cơ hội cho tội phạm thực phẩm (Elliott, 2014, p. 13). Ông thấy mua hàng theo kiểu đối đầu ở một số doanh nghiệp, nhất là một số nhà bán lẻ lớn, chưa đổi, có nơi còn nặng hơn, và khuyên đừng mua dưới mức giá hợp lý theo hiểu biết thị trường (Elliott, 2014, p. 21).

Về giám sát, báo cáo ghi không có khảo sát quốc gia về tính xác thực thực phẩm từ 2008 đến sau vụ thịt ngựa (Elliott, 2014, p. 35). Nhiều bên ngoài chính phủ tin thay đổi cơ cấu chính phủ năm 2010 gây lẫn lộn trách nhiệm và góp phần vào vụ việc. Rà soát thấy việc thu hẹp chương trình xác thực của FSA bắt đầu trước thay đổi đó; không quy lỗi cho ai, nhưng nói quyết định ấy chắc chắn không giúp phát hiện vấn đề lớn (Elliott, 2014, p. 51).

Người chịu hại, theo Elliott, là người mua. Ngành từng nhận mình là nạn nhân vì chi phí thu hồi và thiệt hại thương hiệu, nhưng ông viết người tiêu dùng mới là nạn nhân thực sự (Elliott, 2014, pp. 13-14). Tội phạm thực phẩm thường chỉ bị phát hiện, nếu có, sau khi nhiều hàng đã phân phối và đã ăn (Elliott, 2014, p. 16).

Chuỗi dài hở ở những chỗ nào, theo Elliott?

Ở bốn chỗ trong bảng của Elliott: kho, thương lái và môi giới, vận tải, thịt vụn đông lạnh khối. Thương lái có thể không bao giờ cầm hay sở hữu hàng, nên có thể tránh đăng ký và giám sát, và bị chi phối chủ yếu bởi giá, không phải nguồn gốc (Elliott, 2014, p. 44). Xe thường không niêm phong, và phiếu vận chuyển quốc tế CMR ghi rất ít thông tin (Elliott, 2014, p. 45). Báo cáo viết kênh thương lái tương tự có khả năng đã được dùng để đưa thịt ngựa vào chuỗi thịt bò; đó là nhận định về khả năng, không phải điều tra đã chứng minh (Elliott, 2014, p. 123). Với thương lái và môi giới, Elliott nêu biện pháp: tránh hàng có chuỗi dài hoặc phức tạp, hoặc ít nhất xem xét kỹ (Elliott, 2014, p. 123).

Chuỗi tốt mà Elliott nêu là thịt bò xay của McDonald's ở Anh: chuỗi ngắn ba bước, nhãn điện tử truy từng mẻ về trang trại (Elliott, 2014, p. 110). Tôi chưa kiểm chứng độc lập mô tả đó.

Elliott khuyến nghị doanh nghiệp làm gì?

Hai trụ cột đáng đọc với doanh nghiệp. Trụ cột "không khoan nhượng" khuyến khích ngành hỏi liệu thương vụ nào có quá tốt để thật, đưa nguy cơ gian lận vào sổ rủi ro, hỗ trợ tố giác, thưởng cho mua hàng có trách nhiệm (Elliott, 2014, p. 25). Trụ cột kiểm toán ủng hộ kiểm toán theo mô-đun, có kế toán pháp y và kiểm tra cân bằng khối lượng, và thay kiểm toán báo trước bằng kiểm toán đột xuất (Elliott, 2014, p. 48).

Với người quản trị, Elliott thêm hai ý. Quản lý rủi ro bắt đầu từ biết mình làm ăn với ai; hiểu chuỗi không chỉ là giữ giấy tờ, và riêng nó không đủ làm lá chắn trước cáo buộc cẩu thả hay xử lý hàng giả (Elliott, 2014, p. 20). Cổ đông cũng có vai trò đòi công ty giải trình khi quản lý có thiếu sót (Elliott, 2014, p. 20).

Chủ SME mua qua nhiều tầng nên kiểm những gì?

Ví dụ dưới đây hoàn toàn giả định: "Xưởng Chả Hẻm Bảy" và mọi con số do tôi bịa. Xưởng làm chả lụa, mua thịt nạc qua một thương lái, giao cho vài chục điểm bán bằng một nhà xe duy nhất.

Cách này hợp nếu bạn mua trực tiếp từ ít nhà cung cấp và có quyền đòi chứng từ. Nó không hợp nếu bạn là mắt xích nhỏ cuối chuỗi: SALSA, hệ thống chứng nhận cho cơ sở nhỏ mà phụ lục J của Elliott mô tả, nói mở rộng truy xuất quá một bước lên và một bước xuống là khó, và có nhà sản xuất mua nguyên liệu qua nhà bán buôn thì không thể truy xa hơn (Elliott, 2014, p. 117). Khi đó, hãy chọn nhà cung cấp mà bạn kiểm được. Phần cờ đỏ ở phụ lục J, do GS Lisa Jack (Đại học Portsmouth) soạn, nói rõ không cờ đỏ nào là bằng chứng gian lận, chỉ là câu hỏi cần điều tra (Elliott, 2014, p. 114). Sáu câu hỏi là suy luận của tôi, chưa kiểm bằng dữ liệu về doanh nghiệp Việt. Về cách một hãng may mặc nói họ giữ kiểm soát khi không sở hữu nhà máy, xem bài về Uniqlo.

Đào sâu: tôi đã đọc gì, và chưa đọc gì?

Tôi đọc toàn bộ bản tóm tắt CBP-9350 (16 trang PDF; số trang trong bài là trang PDF, bìa là trang 1). Quân đội chỉ xuất hiện trong tên một thông cáo ở chú thích mà tôi chưa đọc, nên bài không nói về tài xế quân đội. Tôi cũng chưa đọc bài của Institute for Government về truyền thông của chính phủ, nằm trong phần đọc thêm.

Với Elliott (2014), số trang là số in ở chân trang. Tôi đọc tóm tắt, chương 1-10, đoạn đầu phụ lục A, phụ lục G, H và phần lớn phụ lục J (trang 110-124); chưa đọc phụ lục B-F, I, K-N. Báo cáo không tường thuật vụ thịt ngựa, nên nhận định về chuỗi hở là của Elliott về hệ thống, không phải kết luận điều tra từng doanh nghiệp. Bài này không chứng minh chuỗi nào dễ gãy hơn, chỉ đặt hai mô tả công khai cạnh nhau.