Lãi mà vẫn cạn tiền: chu kỳ chuyển hoá tiền mặt cho chủ SME

Báo cáo kết quả kinh doanh năm nay của một nhà phân phối thực phẩm khô ghi lãi sau thuế 1.280 triệu đồng. Số dư tài khoản ngân hàng cuối năm là 620 triệu, thấp hơn đầu năm 880 triệu. Chủ doanh nghiệp hỏi kế toán: lãi đi đâu? Công ty này do tôi dựng để minh hoạ; mọi con số về nó trong bài là giả định.

Vì sao công ty có lãi mà tiền mặt vẫn giảm?

Vì lãi và tiền được ghi theo hai quy tắc khác nhau. Theo kế toán dồn tích, doanh thu ghi khi hàng đã giao và chi phí ghi khi phát sinh, bất kể lúc tiền di chuyển. Khoảng cách giữa lãi và tiền nằm ở phải thu, tồn kho và phải trả.

Ví dụ giả định. Nhà phân phối bán cho siêu thị, hợp đồng thanh toán sau 60 ngày. Doanh thu năm nay 18.000 triệu đồng, tăng 50% so với 12.000 triệu năm trước, biên lợi nhuận gộp 20% cả hai năm. Năm nay: chi phí hoạt động bằng tiền 1.800, khấu hao 120, lãi vay 80, thuế 20% trên lợi nhuận trước thuế 1.600 là 320, nên lãi sau thuế 1.280. Thuế và lãi vay trả bằng tiền trong năm.

Ba báo cáo tài chính liên kết với nhau đúng ở chỗ này. Báo cáo lưu chuyển tiền tệ theo phương pháp gián tiếp xuất phát từ lãi sau thuế, cộng khấu hao, điều chỉnh theo biến động vốn lưu động, rồi ra tiền cuối kỳ trên bảng cân đối:

Lãi giữ lại tăng 1.280 − 200 = 1.080; tiền cuối kỳ 1.500 − 880 = 620. Đây là đẳng thức kế toán chuẩn nên tôi không dẫn nguồn. Hoạt động kinh doanh tiêu 780 triệu mà công ty vẫn chia cổ tức 200 và vay thêm 400.

Chu kỳ chuyển hoá tiền mặt tính thế nào?

Cộng ngày phải thu với ngày tồn kho, rồi trừ ngày phải trả. Deloof gọi chu kỳ chuyển hoá tiền mặt là khoảng trễ giữa lúc chi tiền mua nguyên liệu và lúc thu tiền bán thành phẩm; càng dài thì càng nhiều vốn nằm trong vốn lưu động (Deloof, 2003, p. 3). Ông tính phải thu nhân 365 chia doanh thu, tồn kho nhân 365 chia giá vốn, phải trả nhân 365 chia giá mua vào (Deloof, 2003, p. 4). Khung chu kỳ vốn lưu động dùng cùng ba thành phần.

Tôi dùng quy ước gần như vậy: số dư cuối năm, 365 ngày, phải thu chia doanh thu, tồn kho và phải trả chia giá vốn. Chia theo giá mua vào (15.480, bằng giá vốn cộng 1.080 tồn kho tăng) thì ngày phải trả là 42 thay vì 46.

Siêu thị trả sau 71 ngày thay vì 60 theo hợp đồng, và hàng nằm kho 61 ngày thay vì 50. Vốn lưu động hoạt động (phải thu cộng tồn kho trừ phải trả) tăng từ 1.920 lên 4.100, thêm 2.180. Nếu số ngày giữ nguyên như năm trước, doanh thu tăng 50% chỉ cần 2.880, thêm 960; 1.220 còn lại là cái giá của 27 ngày dài thêm. Lãi sau thuế cộng khấu hao là 1.400, nên riêng phần vốn lưu động cho tăng trưởng vẫn tự trang trải được (chưa tính tài sản cố định và cổ tức): chính chu kỳ dài ra làm dòng tiền âm.

Theo nhận xét của tôi, quy ước này coi doanh thu đều qua các tháng, nên doanh nghiệp tăng nhanh sẽ thấy ngày phải thu bị thổi cao.

Rút ngắn mỗi ngày giải phóng được bao nhiêu tiền?

Một ngày phải thu tương đương 18.000 chia 365, khoảng 49,3 triệu đồng; một ngày tồn kho hoặc phải trả tương đương 14.400 chia 365, khoảng 39,5 triệu. Nhân số ngày muốn rút với con số đó ra tiền giải phóng, trước khi tính chi phí của việc làm đó.

Cộng ba dòng được khoảng 1.503 triệu, đủ bù 880 triệu đã mất. Đó là phép tính, chưa phải dự báo. Deloof nêu phía bên kia: tồn kho lớn giảm rủi ro hết hàng, và tín dụng thương mại rộng có thể thúc đẩy doanh số vì khách được kiểm hàng trước khi trả (Deloof, 2003, p. 2). Siêu thị trả sớm hơn có thể đòi giảm giá, và hết hàng có thể mất chỗ trên kệ (suy luận của tôi). Hai chi phí đó không có trong bảng. Cách tính này hợp với doanh nghiệp bán chịu hoặc giữ nhiều hàng, ít giúp khi thu tiền ngay lúc bán.

Kéo dài ngày trả nhà cung cấp có phải cách rẻ nhất?

Chưa chắc. Nó giải phóng nhiều tiền, nhưng chi phí nằm ở chiết khấu thanh toán sớm và ở quan hệ với nhà cung cấp. Deloof dẫn khảo sát năm 1996 của Svensson: 75% công ty Bỉ chào chiết khấu cho thanh toán nhanh, trung bình 3% (Deloof, 2003, p. 2). Bài chỉ biết khảo sát đó qua Deloof.

Một phép tính với điều kiện giả định "2/10, net 45": chiết khấu 2% nếu trả trong 10 ngày, nếu không thì trả đủ trong 45 ngày. Bỏ chiết khấu là vay 35 ngày với giá 2/98, khoảng 2,04%. Quy ra năm theo lãi đơn: 2,04% × 365/35, khoảng 21,3%. Nếu bạn vay vốn lưu động với lãi thấp hơn nhiều, trả sớm lấy chiết khấu có lợi hơn giữ tiền. Công ty trong ví dụ đã trả sau 46 ngày trong khi điều kiện là 45, nên kéo lên 60 ngày là trả trễ, không phải dùng tín dụng được phép.

Dữ liệu Bỉ không cho thấy trả chậm là có lợi. Số ngày phải trả trung vị ở hai nhóm lợi nhuận hoạt động gộp thấp nhất là 62,5 và 65,8 ngày, còn các nhóm khác từ 47,1 đến 54,3 ngày (Deloof, 2003, p. 10). Deloof nói số liệu phù hợp với giả thuyết công ty kém lãi trả hoá đơn chậm hơn (Deloof, 2003, p. 10): trả chậm là hậu quả của thiếu tiền, không phải bằng chứng nó giúp ích.

Deloof tìm thấy gì ở 1.009 công ty Bỉ, và đáng tin đến đâu?

Ông thấy ngày phải thu và ngày tồn kho dài hơn đi cùng lợi nhuận thấp hơn, nhưng quan hệ yếu đi khi đo lợi nhuận sau khấu hao. Mẫu gồm 1.009 công ty lớn phi tài chính của Bỉ, 5.045 quan sát công ty-năm trong 1992 đến 1996 (Deloof, 2003, p. 4). Chu kỳ chuyển hoá tiền mặt trung bình 44,5 ngày, trong đó phải thu 54,6, tồn kho 46,6, phải trả 56,8 ngày (Deloof, 2003, p. 5).

Trong hồi quy hiệu ứng cố định, mỗi ngày phải thu tăng thêm đi cùng lợi nhuận hoạt động gộp thấp hơn 0,048 điểm phần trăm (trên tổng tài sản trừ tài sản tài chính; mức trung bình là 12,2%) (Deloof, 2003, pp. 4-5, 7). Ngày tồn kho cũng có hệ số âm (p = 0,015) (Deloof, 2003, p. 7). Riêng chu kỳ gộp ba thành phần thì hệ số không khác không (p = 0,668); Deloof giải thích rằng phải thu, tồn kho và phải trả đều đi cùng lợi nhuận thấp hơn, mà phải trả lại bị trừ khi tính chu kỳ (Deloof, 2003, p. 8).

Với lợi nhuận hoạt động ròng (sau khấu hao), hệ số tồn kho không có ý nghĩa thống kê (Deloof, 2003, p. 9), và hệ số của chu kỳ ở hồi quy hiệu ứng cố định còn dương, 0,10 × 10⁻³, p = 0,006 (Deloof, 2003, p. 15). Phần chữ của bản thảo không bàn dấu dương này.

Giới hạn thứ nhất là nhân quả: Deloof viết rằng không loại trừ được khả năng lợi nhuận tác động lên vốn lưu động, chẳng hạn doanh số giảm làm lợi nhuận giảm và tồn kho tăng (Deloof, 2003, p. 9). Giới hạn thứ hai là phạm vi: một nước, năm năm, công ty lớn, và chỉ công ty có báo cáo đủ các năm 1991 đến 1996 (Deloof, 2003, p. 3), điều kiện mà theo suy luận của tôi loại công ty biến mất giữa chừng. Mẫu không có doanh nghiệp nhỏ hay Việt Nam.

Đào sâu: bài dựa trên những gì, chưa dựa trên gì?

Bài dùng toàn văn bản thảo của Deloof (2003) trên kho lưu trữ của Đại học Antwerp, 16 trang (Deloof, 2003, p. 1). Số trang trong bài đếm theo tệp PDF, trang bìa là trang 1, nên lệch một so với số in trên bản thảo và không phải số trang in của Journal of Business Finance & Accounting. Thư viện site ghi trang 573–587; Crossref và OpenAlex ghi 573–588; bản in chưa được đối chiếu.

Bản thảo có một chỗ lệch: trang 5 ghi trung vị chu kỳ là 59,6 ngày, nhưng bảng I ở trang 12 ghi 59,56 ở cột độ lệch chuẩn và 34,59 ở cột trung vị. Bài chỉ dùng số trung bình.

Khung chu kỳ vốn lưu động của thư viện ghi nguồn gốc là Richards và Laughlin (1980). Không có bản toàn văn hợp pháp, chỉ có vài dòng đầu qua OpenAlex, nên định nghĩa lấy từ Deloof. Khung ba báo cáo ghi nguồn là sách của Elliott và Elliott (2019); bài không dùng đoạn nào của sách và coi các phép nối là đẳng thức kế toán chuẩn. Nhà phân phối và mọi con số trong các bảng là giả định do tôi bịa, tính bằng script.