Đại diện hay quản gia: vì sao công ty cần một giám đốc tài chính

Bạn sở hữu một xưởng đồ gỗ 35 người. Giám đốc sản xuất mua gỗ, trưởng bán hàng đặt giá, và bạn không còn tự xem hết. Cuối quý bạn cân nhắc trả lương cho một người lo tài chính. Người đó để làm gì: soi số của hai người kia, hay giúp họ quyết định tốt hơn? Hai lý thuyết trong bảng đại diện và quản gia cho hai câu trả lời, và bảng cơ cấu chức năng tài chính cho biết một phòng tài chính gồm những việc nào.

Lý thuyết đại diện và lý thuyết quản gia khác nhau ở đâu?

Khác ở cách nhìn người được giao quyền. Jensen và Meckling (1976) định nghĩa quan hệ đại diện là hợp đồng trong đó một hay nhiều người (chủ) thuê người khác (người đại diện) làm một việc thay mình, kèm việc giao một phần quyền quyết định. Nếu cả hai bên đều tối đa hoá lợi ích riêng, họ viết, có lý do để tin người đại diện không phải lúc nào cũng hành động vì lợi ích của chủ (Jensen và Meckling, 1976, p. 308).

Donaldson và Davis (1991) đặt lý thuyết quản gia ở phía đối diện. Theo phần tóm tắt, lý thuyết đại diện cho rằng lợi ích cổ đông cần được bảo vệ bằng cách tách vai chủ tịch hội đồng và CEO; lý thuyết quản gia cho rằng lợi ích đó cao nhất khi một người giữ cả hai vai. Phép thử của họ không ủng hộ lý thuyết đại diện và ủng hộ phần nào lý thuyết quản gia (Donaldson và Davis, 1991).

Chi phí đại diện gồm những khoản nào, và ai trả?

Ba khoản. Một là chi phí giám sát do chủ bỏ ra. Hai là chi phí cam kết do người quản lý bỏ ra để bảo đảm họ sẽ không làm điều hại chủ, hoặc sẽ đền nếu làm. Ba là phần mất mát còn lại: phần phúc lợi của chủ giảm đi vì quyết định của người quản lý vẫn lệch khỏi điều chủ muốn (Jensen và Meckling, 1976, p. 308). Giám sát, theo họ, rộng hơn việc quan sát: nó gồm cả hạn mức ngân sách, chính sách lương thưởng và quy tắc vận hành (Jensen và Meckling, 1976, p. 308). Bài cũng kể kiểm toán, hệ thống kiểm soát chính thức và hệ thống thưởng gắn lợi ích người quản lý với lợi ích chủ (Jensen và Meckling, 1976, p. 323).

Với cam kết, ví dụ của bài là cam kết trong hợp đồng để báo cáo tài chính được một kế toán viên công (public accountant) kiểm toán, bảo lãnh chống sai phạm và các giới hạn hợp đồng lên quyền quyết định của người quản lý (Jensen và Meckling, 1976, p. 325). Họ viết thêm: nếu người quản lý tự làm báo cáo tài chính rẻ hơn bên ngoài, vì đã thu sẵn dữ liệu cho việc quyết định nội bộ của mình, thì anh ta có lợi khi đồng ý trước làm báo cáo và nhờ kiểm toán viên độc lập xác nhận độ chính xác (Jensen và Meckling, 1976, pp. 338-339).

Người trả là người lập ra quan hệ. Jensen và Meckling cho rằng chi phí do người ra quyết định đã lập quan hệ gánh hoàn toàn, nên người đó có động cơ giữ chúng thấp nhất, vì được hưởng phần giảm (Jensen và Meckling, 1976, p. 328). Trong mô hình của họ đó là chủ gốc bán cổ phần ra ngoài; coi đó là chủ thuê quản lý trong SME là suy rộng của tôi.

Phòng tài chính đứng ở đâu trong bức tranh này?

Theo cách tôi đọc, chức năng tài chính là chỗ làm ra phần lớn các thứ trên: hạn mức ngân sách, báo cáo cho chủ và bên ngoài, đối chiếu và kiểm tra. Đó là việc giám sát và cam kết rẻ hơn khi có người chuyên trách. Nhưng Jensen và Meckling là một bài về cấu trúc sở hữu; họ không nói công ty cần giám đốc tài chính. Bảng cơ cấu chức năng tài chính của thư viện ghi nguồn gốc là cách chia thủ quỹ và kế toán trưởng trong giáo trình của Brigham và Ehrhardt (2013) và vai trò đối tác chiến lược của giám đốc tài chính trong nghiên cứu của Naranjo-Gil, Maas và Hartmann (2009). Tóm tắt nghiên cứu sau xem vai trò của giám đốc tài chính trong đổi mới hệ thống kế toán quản trị, ở khu vực y tế công Tây Ban Nha; các tác giả giả thuyết rằng khác biệt cá nhân giữa các giám đốc tài chính dự báo việc tổ chức dùng hệ thống mới, và nói kết quả phần lớn ủng hộ giả thuyết (Naranjo-Gil et al., 2009).

Hai cột bên phải của bảng dưới là cách đọc của tôi, không phải kết luận của các nguồn.

Không dòng nào buộc phải chọn một bên. Câu hỏi là tỷ trọng, và tỷ trọng theo bạn tin người quản lý của mình đến đâu.

Công ty Y nên giao việc gì cho người làm tài chính đầu tiên?

Ví dụ này hoàn toàn giả định: "Công ty Y" và mọi con số do tôi dựng để minh hoạ phép cộng ba khoản. Công ty Y là xưởng đồ gỗ 35 người. Năm qua giám đốc sản xuất nhập gỗ sớm hơn nhu cầu, kho phình, chủ ước tính thiệt 120 triệu đồng: đó là phần mất mát còn lại. Chủ dành một buổi sáng mỗi tuần xem đơn mua, khoảng 200 giờ một năm; tính 400.000 đồng một giờ thì là 80 triệu: chi phí giám sát. Giám đốc sản xuất đồng ý kiểm kê kho cuối tháng có người ngoài chứng kiến, tốn 15 triệu một năm: chi phí cam kết. Tổng chi phí đại diện hiện tại là 120 + 80 + 15 = 215 triệu đồng.

Chủ cân hai phương án. Mọi tỷ lệ dưới đây là giả định của tôi.

Đơn vị: triệu đồng mỗi năm. Dòng B: 80 + 104 + 15 = 199.

Chỉ tính theo kiểu đại diện, phương án A đắt hơn hiện trạng 76 triệu, và chỉ đáng nếu người đó làm thêm việc của khối kế hoạch và phân tích, như đặt giá hay lập kế hoạch tiền mặt, đủ bù khoản chênh. Phương án B rẻ hơn 16 triệu theo giả định, nhưng giả định "thiệt giảm một phần ba" là số tôi bịa, nên chênh lệch nhỏ như vậy chưa đủ để chọn. Bài học của ví dụ không nằm ở kết quả mà ở cách đặt câu hỏi: bạn đang trả tiền để giảm khoản nào trong ba khoản, và người đó có làm được việc còn lại không?

Cách này hợp nếu chủ vẫn còn tự xem được phần lớn quyết định chi tiền. Nó không hợp nếu giám đốc sản xuất đã làm việc nhiều năm với kết quả tốt và việc xem lại của chủ chỉ tốn thời gian của cả hai: khi đó lý thuyết quản gia gợi ý một người đồng hành về kế hoạch và phân tích có thể đáng hơn một người soát. Gợi ý này là của tôi; các nguồn tôi đọc không có số liệu cho trường hợp SME.

Đào sâu: tôi đã đọc gì, và chưa kiểm được gì?

Tôi đọc toàn văn Jensen và Meckling (1976) qua một bản PDF do một trường đại học đăng, là bản quét chuyển chữ tự động; số trang là số trang tạp chí in ngay trong bản đó. Với Donaldson và Davis (1991) tôi chỉ đọc phần tóm tắt; tôi không biết mẫu, cách đo lợi suất cổ đông hay hiệu ứng mạnh đến đâu. Với Naranjo-Gil, Maas và Hartmann (2009) tôi cũng chỉ đọc tóm tắt. Tôi chưa đọc giáo trình của Brigham và Ehrhardt, cũng chưa đọc Berle và Means (1932) hay Shleifer và Vishny (1997), hai nguồn gốc khác của bảng đại diện và quản gia, nên không trích.

Có bốn giới hạn. Một, bài của Jensen và Meckling phân tích công ty có cổ đông bên ngoài và nợ; định nghĩa quan hệ đại diện của họ đủ rộng để gồm cả người quản lý làm thuê trong một SME, nhưng phần phân tích về cổ đông bên ngoài không áp thẳng vào SME một chủ. Hai, phép thử của Donaldson và Davis bàn về việc một người giữ cả hai vai chủ tịch và CEO, không bàn về giám đốc tài chính. Ba, bảng đọc hai lý thuyết theo năm khối và ví dụ Công ty Y là suy luận và giả định của tôi, chưa kiểm trên doanh nghiệp thật. Bốn, không nguồn nào tôi đọc cho biết một công ty nhỏ cần giám đốc tài chính từ quy mô nào.