Đừng khái quát “giá trị châu Á”: ba bài đọc về đạo đức Đông – Tây

Hai ngày trước cuộc họp soạn quy tắc ứng xử cho công ty liên doanh, trưởng phòng nhân sự gửi bạn một slide hai cột. Cột trái: “Phương Tây: cá nhân, luật lệ, hợp đồng”. Cột phải: “Phương Đông: quan hệ, hài hoà, lòng tin”. Slide này có nên quyết định điều khoản bạn đề xuất không? Slide do tôi dựng để minh hoạ, không trích từ nguồn nào. Nó ngầm nói ba điều: thế giới chia hai khối; mỗi khối đồng nhất; khác biệt giữa hai khối giải thích hành vi trong phòng họp. Mỗi bài báo dưới đây, theo cách đọc của tôi, đánh vào ít nhất một điều trong ba.

Sen: vì sao cảnh báo chống khái quát “giá trị châu Á”?

Theo phần tóm tắt, bài luận bàn về vị trí của nguyên tắc kinh doanh và tình cảm đạo đức trong thành công kinh tế, và xem xét vai trò của văn hoá trong việc định hình chuẩn mực hành vi kinh doanh. Kinh tế học chuẩn, theo tóm tắt, coi nguyên tắc kinh doanh về cơ bản là chuyện tối đa hoá lợi nhuận, trực tiếp hoặc gián tiếp, và thường coi tình cảm đạo đức là không liên quan đến kinh doanh. Sen bác cả hai, bằng lập luận lý thuyết, phân tích tác phẩm của Adam Smith và một cách diễn giải thành công kinh tế của Nhật Bản (Sen, 1997).

Theo tóm tắt, ông nhắc tham nhũng kinh tế ở Ý và “grabbing culture” ở Nga, nói rõ mình là người Ấn Độ (“Being an Indian himself”) và cảnh báo khái quát lớn như sự vượt trội của “giá trị châu Á” so với đạo đức phương Tây truyền thống. Phần kết của tóm tắt: sự khác nhau theo không gian, thời gian và giữa các nhóm mới là chất liệu để hiểu nguyên tắc kinh doanh và tình cảm đạo đức (Sen, 1997).

Tóm tắt không nói Sen nghĩ gì về một bảng đối chiếu trung tính như slide trên. Cách đọc của tôi: slide và câu “giá trị châu Á hơn đạo đức phương Tây” cùng coi một châu lục là một đơn vị, và ba trục của Sen (không gian, thời gian, nhóm) là ba chỗ để hỏi lại đơn vị đó.

Koehn: nếu hai khối không “không bao giờ gặp nhau”, thì chúng gặp nhau ở đâu?

Theo Koehn, ở nền tảng của đức hạnh. Phần tóm tắt mở bằng câu thơ của Kipling: “East is East, West is West, and never the twain shall meet”. Ông lập luận rằng văn hoá khác nhau không nhất thiết theo những nguyên tắc đạo đức không thể so sánh; qua đạo đức đức hạnh, Đông và Tây “always meeting” vì đức hạnh của họ có chung nền tự nhiên và cấu trúc, và bài phác những nét đầu của một đạo đức đức hạnh phổ quát (Koehn, 2013).

Chất liệu chính của ông, xét theo các chú thích, là văn bản: theo chú thích 2, ông bám sát Luận ngữ để so Khổng Tử với Aristotle (Koehn, 2013). Đó là so sánh giữa hai triết gia, không phải dữ liệu về công ty; chú thích 3 kể chuyện một công ty không nêu tên, mà chính ông gọi là bằng chứng giai thoại (Koehn, 2013).

Hai chú thích đáng chú ý cho người cầm slide. Chú thích 1: gọi “đạo đức châu Á” hay “phương Tây” là có vấn đề vì các vùng đó rất rộng, gồm nhiều cộng đồng, và văn hoá không tĩnh, không tách biệt. Ông vẫn giữ hai nhãn vì đó là ngôn ngữ của những người theo thuyết tương đối đạo đức mà ông phản bác (Koehn, 2013).

Chú thích 6 chạm đúng vế “Tây = cá nhân”. McLeod cho rằng Aristotle, khác Khổng Tử, để đạo đức phụ thuộc chủ yếu vào lý trí cá nhân; Koehn gọi cách tiếp cận ấy là “overly simplistic”, với hai lý do, trong đó một lý do là Aristotle coi sự phát triển của lý trí là một quá trình xã hội và chính trị (Koehn, 2013). Tôi chưa đọc McLeod hay Aristotle nên không phân xử.

Ardichvili và cộng sự: số liệu từ quản lý xếp các nước thế nào?

Không thành hai khối. Nhóm tác giả khảo sát nhận thức về thực hành kinh doanh có đạo đức ở 13 nước châu Âu, châu Á và châu Mỹ, với hơn 23.000 quản lý và nhân viên, rồi tìm các tập nước đồng nhất bằng phân tích phương sai đa biến. Theo tóm tắt: Mỹ, Anh, Úc, Canada gộp lại và phần lớn được Ấn Độ nhập vào; Nhật và Ý tạo một tập khác biệt có ý nghĩa với mọi nước còn lại; các nước lục địa châu Âu, Trung Quốc, Mexico, Brazil tạo nhiều nhóm trung gian (Ardichvili et al., 2010). Xem thêm cụm văn hoá kinh doanh đạo đức theo nước.

Ấn Độ cạnh nhóm Anh – Mỹ, Nhật cạnh Ý, Trung Quốc ở nhóm trung gian: nếu cột phải của slide là “châu Á”, ba nước này không chung cột. Tôi chưa thấy danh sách đủ 13 nước nên không nói đó là mọi nước châu Á trong mẫu.

Số liệu cũng không nói các nước giống nhau: Nhật và Ý khác mọi nước còn lại, nên khác biệt giữa nước và nước có thật, chỉ là không xếp theo hai khối của slide. Theo tóm tắt, bài đo nhận thức về thực hành, không đo hành vi, và không cho thấy các công ty trong một nước khác nhau ra sao.

Ba bài đồng ý và bất đồng ở đâu?

Theo cách đọc của tôi, cả ba cùng đi ngược cách chia Đông – Tây quá thô, dù chỉ bài của Koehn được dựng quanh cách chia đó, và không tóm tắt nào nói các nền văn hoá không khác nhau.

Sen và Ardichvili nhấn khác biệt bên trong một khối, Koehn nhấn nền chung bên dưới. Trong phần tôi đọc, không bài nào đối thoại với bài kia. Theo cách đọc của tôi, hai hướng không mâu thuẫn vì nói về hai tầng: Koehn về cấu trúc đức hạnh, Ardichvili về nhận thức thực hành trong tổ chức.

Dùng bảng đối chiếu quốc gia thế nào để không rập khuôn?

Hỏi sáu câu trước khi để một bảng quốc gia ảnh hưởng quyết định. Sáu câu do tôi rút từ ba bài, không phải danh mục của tác giả nào.

Xem thêm văn hoá quốc gia.

Thử trên một liên doanh bịa: slide dự đoán gì, phòng họp cho thấy gì?

Ví dụ giả định. Công ty P, mọi chi tiết và con số dưới đây do tôi bịa, không gắn với doanh nghiệp thật nào. Công ty P là liên doanh 120 nhân viên làm bao bì giữa một công ty Việt Nam và một nhà đầu tư nước ngoài từ châu Á, cần điều khoản về quà tặng và tiếp khách. Theo slide, cả hai bên thuộc “cột phải” nên không có gì phải bàn. Trong phòng họp tôi dựng, bốn người muốn bốn điều khác nhau:

Tôi dựng cảnh sao cho ý kiến chia theo vai trò, không theo quốc tịch; thực tế không nhất thiết như vậy. Người điều hành nên bỏ slide và viết điều khoản từ những câu trả lời cụ thể.

Đào sâu: tôi đã đọc gì, chưa đọc gì?

Tôi chưa đọc toàn văn bài nào. Bài của Sen và Koehn nằm sau tường trả phí; OpenAlex ghi nhận một bản lưu miễn phí của Ardichvili và cộng sự tại Đại học St. Thomas, nhưng cổng đó cần JavaScript nên tôi không mở được tệp.

Sen (1997), Business Ethics Quarterly 7(3), tr. 5–15: tóm tắt trong bản ghi Crossref, nên không có trích dẫn kèm số trang.

Koehn (2013), Journal of Business Ethics 116(4), tr. 703–715: tóm tắt, tám chú thích cuối bài và danh mục 55 tài liệu trên trang Springer (chỉ xem trước). Chú thích không có số trang nên tôi dẫn theo số chú thích. Phần thân bài tôi chưa đọc.

Ardichvili, Jondle và Kowske (2010), Human Resource Development International 13(3), tr. 299–315: tóm tắt qua bản ghi OpenAlex, vì trang nhà xuất bản chặn truy cập. Phương pháp, bộ câu hỏi, danh sách 13 nước và các bảng kết quả tôi chưa đọc.

Bài này chỉ đọc cách các tác giả đặt vấn đề, không đánh giá bằng chứng. Với bộ quy tắc ứng xử thật, cần toàn văn và dữ liệu của chính công ty.