Khi chính phủ đổi luật sau khi bạn đã rót vốn

Năm 2008, sau khi Venezuela công bố quốc hữu hoá công ty con của Cemex, quan chức chính phủ vào văn phòng công ty cùng quân đội (Moschieri et al., 2024, p. 641). Bốn năm sau hai bên thoả thuận ngoài toà: chính phủ trả 600 triệu USD, bằng nửa khoản Cemex đòi. Ở Argentina, Vivendi nhận phán quyết 105 triệu USD trên khoản đòi 317 triệu, và chính phủ không trả cho tới năm 2013 (Moschieri et al., 2024, p. 640). Nếu bạn định đặt nhà máy ở nước ngoài, hai câu hỏi đáng hỏi trước: quyền thương lượng của bạn ra sao khi tiền đã nằm lại, và đối tác địa phương có che chắn cho bạn không. Bài này đọc thương lượng suy giảm cùng tám tập đoàn kiện chính phủ Mỹ Latin, rồi đưa ra danh sách kiểm cho doanh nghiệp Việt cỡ vừa.

Thương lượng suy giảm nói gì, và áp vào loại tài sản nào?

Nó nói quyền thương lượng của nhà đầu tư mạnh nhất trước khi rót vốn, rồi yếu dần khi vốn đã chìm. Theo Moschieri và cộng sự, Vernon (1971) coi quan hệ tập đoàn và chính quyền là một cuộc thương lượng: lúc đầu chính phủ có thể cho giảm thuế, trợ cấp, quy định thuận lợi vì kỳ vọng vốn, công nghệ, việc làm; sau khi đầu tư tốn kém đã xong và công nghệ lan sang đối thủ địa phương, chính phủ đánh giá lại (Vernon, 1971; Moschieri et al., 2024, p. 629).

Họ có thể đổi quy định ngành, sửa hoặc rút giấy phép, chỉnh thuế và giá để chuyển lợi ích sang bên khác. Nghiên cứu gọi đó là tước đoạt âm thầm. Họ cũng có thể tước thẳng tài sản. Dù có bồi thường, các tập đoàn thường thấy khoản đó không phản ánh đủ thiệt hại (Moschieri et al., 2024, p. 630).

Không phải ngành nào cũng chịu như nhau. Theo phần tổng quan trong bài, ở sản xuất và công nghệ cao nhà đầu tư thường giữ quyền thương lượng; ở khai thác tài nguyên, hạ tầng lớn và dịch vụ thiết yếu như viễn thông, nước, điện, khí, quyền ấy mòn nhanh hơn vì rời đi tốn kém hơn (Moschieri et al., 2024, p. 630). Nhóm tác giả chọn ngành mà vốn chìm khiến mọi công ty rút đi đều tốn kém (Moschieri et al., 2024, p. 633); hai trong tám ca là viễn thông.

Tám tập đoàn ở Mỹ Latin: ai ở lại, ai ra đi, ai nhận bao nhiêu?

ICSID, thiết chế của Ngân hàng Thế giới xử tranh chấp đầu tư, ghi 352 vụ trên thế giới trong 2001–2012. Nhóm tác giả lọc còn 30 vụ ở Mỹ Latin, ngành vốn chìm, không có yếu tố nội tại như gian lận; chỉ tám công ty cho tiếp cận đủ sâu (Moschieri et al., 2024, p. 633). Bảng dưới tóm từ Bảng II và III của bài, tính bằng triệu USD; "đòi" là mức tập đoàn nêu (Moschieri et al., 2024, pp. 639-646, 657).

Hai nhóm hiện ra. Telecom Italia, Iberdrola, Vivendi và Endesa ở giai đoạn đầu đi theo một đường: tiếp cận thông tin hẹp, phản ứng muộn, ít người ủng hộ khi thù địch lộ rõ. Bốn tập đoàn kia báo động sớm, thu thập rộng và huy động được ủng hộ trong lẫn ngoài nước (Moschieri et al., 2024, p. 637).

Vì sao dựa vào đối tác địa phương lại làm chậm cảnh báo?

Vì tập đoàn giao luôn việc quét và diễn giải thông tin cho đối tác, trong khi thông tin từ đối tác đến chậm, có thể bị lọc, và lợi ích của đối tác không trùng với lợi ích của họ (Moschieri et al., 2024, pp. 650, 662). Moschieri và cộng sự gọi hệ quả này là bất lợi của "người trong cuộc" (Moschieri et al., 2024, p. 627).

Một giám đốc ẩn danh của Telecom Italia nhìn lại: "We were myopic. We delegated and we should have intervened in first person." Ông nói thêm: "When there is no partnership, you have a better understanding of what happens." Ông ngờ đối tác địa phương biết mà không nói, nhưng nhấn mạnh đó chỉ là ấn tượng (Moschieri et al., 2024, p. 653). Ở Vivendi, một quản lý kể hai đối tác Roggio và Dycasa "didn't help. They had their own, different agendas" (Moschieri et al., 2024, pp. 656-657). Các tác giả không nói đối tác nào cũng toan tính: công ty địa phương không thể chuyển đi hay nhờ trọng tài quốc tế như tập đoàn, nên có thể phải bảo vệ lợi ích riêng (Moschieri et al., 2024, pp. 662-663).

Nhóm tự điều hành thấy tín hiệu ở những nơi đối tác không với tới: quản lý Cemex và Repsol nhận ra một số nhà thầu trả chậm và khách lớn đổi nhà cung cấp (Moschieri et al., 2024, p. 651).

Endesa là ca lai: giao đối tác việc với chính quyền trung ương, nhưng giúp các thành phố và cộng đồng. Theo các tác giả, khác biệt này có thể giải thích vì sao Endesa thương lượng lại được giá điện và ở lại thêm năm năm (Moschieri et al., 2024, p. 649).

Kết quả này chắc đến đâu?

Chắc ở mức một nghiên cứu định tính tám ca. Chỉ 8 trong 30 công ty đồng ý, có thể vì độ nhạy cảm của vụ việc (Moschieri et al., 2024, p. 633). Chia bốn đối bốn, sáu mệnh đề của bài rút từ phân tích ca (Moschieri et al., 2024, pp. 650-659).

Các tác giả tự kiểm giải thích khác: tập đoàn nào cũng có tài sản, tiền mặt và lợi nhuận dương lúc tranh chấp, và điểm rủi ro chính trị không tách hai nhóm. Nhưng nhóm chủ động có, trung bình, nhiều năm ở Mỹ Latin hơn (Moschieri et al., 2024, pp. 667-668). Kinh nghiệm có thể đứng sau cả lựa chọn lẫn kết quả.

Ranh giới hai nhóm không đúng bằng "sở hữu 100%": Cemex chỉ có 70%, phần còn lại rải cho khoảng 6.000 cổ đông thiểu số (Moschieri et al., 2024, p. 645). "Chủ động" cũng không có nghĩa giữ tài sản: Cemex nhả quyền sở hữu, Repsol bán hết (Moschieri et al., 2024, pp. 658-659, 642). Các tác giả nói các nước này có thể xếp vào hệ thống do nhà nước dẫn dắt, và cách làm khác có thể hợp hơn ở nơi khác (Moschieri et al., 2024, p. 665).

Doanh nghiệp Việt cỡ vừa nên kiểm gì trước khi rót vốn ra nước ngoài?

Kiểm sáu việc; đây là suy luận của tôi, chưa kiểm với số liệu về doanh nghiệp Việt. Ví dụ hoàn toàn giả định: công ty chế biến sắn ở Tây Ninh do tôi bịa ra, định bỏ 12 triệu USD xây nhà máy tinh bột ở nước láng giềng, liên doanh với một công ty địa phương giữ 40%; đối tác lo giấy phép và quan hệ với chính quyền tỉnh.

Cách này hợp nếu phần lớn vốn nằm ở tài sản cố định bạn sở hữu ở nước ngoài. Nó không hợp nếu bạn chỉ xuất khẩu qua đại lý: các nguồn của bài không bàn về người xuất khẩu.

Đào sâu: nguồn nào cho biết gì, và chưa kiểm được gì?

Bài dựa vào toàn văn Moschieri, Ravasi và Huy (2024), Journal of Management Studies 61(2), trang 627-685, bản PDF truy cập mở, kể cả bảng và hai phụ lục; số trang trích là số trang in. Hai sơ đồ mô hình của bài báo chỉ có phần chữ trích từ PDF. Bài không mở các tài liệu mà bài báo trích; điều nói về nghiên cứu trước là qua lời bài báo.

Vernon (1971) là một cuốn sách, bài không dùng trực tiếp. Mô tả lý thuyết trong bài là cách Moschieri và cộng sự tóm tắt, cộng bản tóm tắt framework của site Mô hình thương lượng suy giảm của MNE với nước chủ nhà; bản tóm tắt có thể đã bỏ một số điều kiện của Vernon. Trang ca của thư viện chỉ có mô tả ngắn; chi tiết tám tập đoàn lấy thẳng từ bài báo.

Bài báo có vài chỗ lệch. Trang 659 ghi Repsol đòi 10.500 triệu USD và nhận một nửa, còn Bảng II in 1.050 và 500 triệu; bài này theo trang 659. Bảng II nói Endesa giữ quyền sở hữu Edesur, phần chữ nói còn 48% cổ phần; bài chỉ ghi "ở lại".