Tám bẫy ra quyết định và cách ghi nhật ký quyết định

Sáu tháng sau khi mở chi nhánh thứ hai, doanh thu chỉ bằng nửa kế hoạch. Chủ cửa hàng mở lại hồ sơ duyệt và thấy con số doanh thu tháng nằm ở dòng đầu từ buổi họp đầu tiên, không ai nhớ nó từ đâu ra. Cửa hàng nội thất này là giả định, nhưng câu hỏi có thật: làm sao biết mình đang vướng bẫy nào ngay lúc quyết định, không phải sau khi mất tiền?

Tám bẫy của Hammond, Keeney và Raiffa là gì?

Đoạn mở đầu của Hammond, Keeney và Raiffa (1998) nêu rằng quyết định tệ thường truy được về cách ra quyết định, nhưng đôi khi lỗi nằm ở đầu người quyết định: cách bộ não hoạt động làm hỏng lựa chọn của ta (Hammond et al., 1998). Bảng dưới diễn đạt lại mô tả của họ, cột cuối là câu hỏi tôi đặt ra để một trang nhật ký nhắm vào từng bẫy.

Thư viện gom ba bẫy ước tính (tự tin quá mức, thận trọng quá mức, dễ nhớ) thành một nút, nên sơ đồ dưới có sáu nút thay vì tám. Bài chỉ có phần tóm tắt công khai của bài gốc (Hammond et al., 1998).

Biết tên bẫy đã đủ để tránh chưa?

Chưa chắc. Phần tóm tắt của Hammond và cộng sự nói cách tốt nhất để tránh mọi bẫy là nhận biết, vì được báo trước là được trang bị (Hammond et al., 1998). Chương của Soll, Milkman và Payne (2015) phức tạp hơn.

Người ta có điểm mù với thiên lệch của chính mình, dù thường thấy đúng thiên lệch đó ở người khác. Chương nói chưa biết nghiên cứu nào hỏi thẳng điều này, nhưng lời khuyên "cẩn thận khi mệt hay thất thường" có lẽ vô hại và lợi ích có thể nhỏ (Soll et al., 2015, p. 930). Nguyên tắc thống kê học trong phòng thí nghiệm có xu hướng mờ dần sau vài tuần khi sang lĩnh vực mới; huấn luyện hiệu quả nhất theo đúng loại quyết định sắp làm và có thể lặp lại (Soll et al., 2015, p. 931).

Còn hiệu chỉnh cần phản hồi. Nhà khí tượng học dự báo khá chuẩn trong nghề của họ, với điều kiện được huấn luyện, nhận phản hồi kịp thời và có động cơ phù hợp; sang chủ đề khác thì họ kém như mọi người (Soll et al., 2015, p. 931). Ben-David, Graham và Harvey (2013), qua lời kể của chương, yêu cầu các giám đốc tài chính dự báo lợi suất hằng năm của S&P 500 trong chín năm. Khoảng "chắc 80%" của họ chỉ chứa kết quả thật 33% số lần (Soll et al., 2015, p. 933).

Chủ doanh nghiệp hiếm khi nhận phản hồi kịp thời. Mở chi nhánh hay đổi nhà cung cấp xảy ra vài lần trong nhiều năm, và khi có kết quả thì ký ức về lý do ban đầu đã đổi. Một trang ghi sẵn lý do và dự đoán là cách rẻ nhất để có thứ so sánh. Đó là lý do tôi đề xuất nhật ký.

Gỡ thiên lệch đi theo ba hướng nào?

Phần tóm tắt công khai của bài "Outsmart your own biases" xếp kỹ thuật theo ba hướng mở rộng tầm nhìn: về kết cục tương lai, về mục tiêu và về phương án (Soll et al., 2015). Thư viện dùng cách xếp đó trong Gỡ thiên lệch trên ba mặt trận.

Với hướng tương lai, chương nêu hai kỹ thuật. Một là hỏi riêng các mức 10%, 50% và 90% thay vì một khoảng, nhờ đó tỷ lệ trúng tăng khoảng 20 điểm phần trăm vì khoảng rộng hơn và đặt gần đáp án hơn (Soll et al., 2015, p. 933). Hai là "nhìn lại từ tương lai" (prospective hindsight; thư viện gọi là phân tích tiền kiểm): giả sử dự án đã thất bại rồi giải thích vì sao. Chương nhận xét người ta nghĩ ra nhiều đường dẫn đến thất bại hơn khi nhìn lại một thất bại, dù chỉ tưởng tượng, và nói rõ cần thêm nghiên cứu (Soll et al., 2015, p. 932).

Nhật ký quyết định bảy dòng gồm những gì?

Một trang, điền ở hai thời điểm. Mẫu dưới là đề xuất của tôi, ghép từ các kỹ thuật ở trên, chưa qua thử nghiệm nào.

NHẬT KÝ QUYẾT ĐỊNH (dòng 1 đến 6 điền trước khi quyết)
1. Quyết định là gì, ai quyết, hạn chót ngày nào?
2. Câu hỏi viết hai cách (ví dụ "có nên mở?" và "dùng số vốn này ra sao tốt nhất?").
3. Ít nhất ba phương án, trong đó có "giữ nguyên" kèm cái giá của nó. Gạch mọi khoản đã chi khỏi lý do.
4. Con số quyết định: ước tính thấp, giữa, cao (mức 10%, 50%, 90%), và tỷ lệ cơ sở của loại việc này. Viết trước khi xem số của người khác.
5. Giả sử sau 12 tháng việc này thất bại: ba nguyên nhân có thể.
6. Một thứ sẽ làm tôi đổi ý, và một người tôi nhờ phản biện.
7. Ngày xem lại. Kết quả thật, chênh lệch so với ước tính, bài học (điền sau).

Mỗi dòng nhắm vào một vài bẫy ở bảng trên: dòng 2 nhắm khung, dòng 3 hiện trạng và chi phí chìm, dòng 4 neo, tự tin quá mức, thận trọng quá mức và dễ nhớ, dòng 6 bằng chứng xác nhận. Dòng 5, nhìn lại từ một thất bại tưởng tượng, nhắm vào sự lạc quan quá mức. Với quyết định ít lặp lại, Soll và cộng sự viết rằng xác định mục tiêu, tạo nhiều phương án và tìm bằng chứng ngược có thể mang lại lợi ích lớn (Soll et al., 2015, p. 943).

Ví dụ giả định: cửa hàng nội thất mở chi nhánh hai

Mọi số liệu dưới đây do tôi đặt ra để minh hoạ. Cửa hàng không có thật.

Chủ cửa hàng định thuê mặt bằng thứ hai, tiền cọc và sửa chữa 2 tỷ đồng. Trong buổi họp đầu, người quản lý nói chi nhánh cũ bán 150 triệu đồng một tháng nên chi nhánh mới "không dưới 150". Đó là cái neo. Chủ điền nhật ký:

Số giữa 100 triệu thấp hơn cái neo 150 triệu khá nhiều. Nhật ký không cấm chi nhánh hai, nó buộc người ta ngồi lại với con số 100 trước khi ký cọc.

Giá trị lớn hơn nằm ở nhiều lần ghi. Giả sử sau mười ước tính, chỉ 5 kết quả thật nằm trong khoảng từ mức thấp đến mức cao, trong khi khoảng 10% đến 90% lẽ ra chứa khoảng 8. Nếu ước tính hiệu chỉnh đúng và các khoảng độc lập với nhau, kết quả từ 5 trở xuống chỉ xảy ra khoảng 3% số lần (tôi tự tính theo phân phối nhị thức). Khoảng của bạn nhiều khả năng quá hẹp.

Khi nào nhật ký hợp, khi nào không?

Hợp nếu quyết định lớn, khó đảo ngược và bạn ít gặp lại loại việc đó: mở chi nhánh, vay mở rộng, đổi nhà cung cấp chính. Không hợp nếu bạn quyết định loại việc đó hằng tuần; khi đó bảng kiểm hay chính sách nhất quán thường tốt hơn (Soll et al., 2015, p. 943).

Ba giới hạn. Không nguồn nào trong bài đo hiệu quả của cuốn nhật ký; bài ghép từ các kỹ thuật có bằng chứng riêng lẻ. Nhật ký chỉ có giá trị khi điền trước lúc biết kết quả. Mười ước tính là mẫu nhỏ, nên một lần trượt khoảng chưa nói gì.

Để xem lại sau quyết định, xem phản tư Gibbs; để thay một con số bằng vài kịch bản, xem lập kịch bản.

Đào sâu: bài dựa trên những gì, chưa dựa trên gì?

Bài của Hammond, Keeney và Raiffa (1998) nằm sau tường trả phí. Bài dùng phần tóm tắt công khai và đoạn mở đầu; tên và mô tả một dòng của tám bẫy lấy từ đó, còn các ví dụ và biện pháp trong thân bài chưa được dùng (Hammond et al., 1998). Với bài "Outsmart your own biases" (2015) cũng chỉ dùng tóm tắt, và chỉ cho cách xếp ba hướng (Soll et al., 2015).

Chương "A user's guide to debiasing" được dùng từ trang 924 đến 944, trong bản thảo chưa hiệu đính do một tác giả đăng; số trang theo bản đó, phần cuối chương chưa dùng. Các nghiên cứu nhỏ trong chương chỉ được biết qua lời kể của chương (Soll et al., 2015).

Về phê bình: phần tóm tắt công khai không nêu số đo hay nghiên cứu kiểm chứng cho tám bẫy. Cách đặt hai nguồn đối lập nhau là của tôi, không phải của chương. Vì vậy hãy coi mẫu nhật ký là thí nghiệm nhỏ trong doanh nghiệp bạn: ghi mười con số ước tính, đếm số lần khoảng của bạn trúng, rồi chỉnh.